اَنْباری، ابومحمد قاسم بن محمد بن بشار (د ٣٠٤ یا ٣٠٥ ق/ ٩١٦ یا ٩١٧ م)، ادیب، لغوی و محدث.
نسبت انباری نشان از آن دارد كه وی از شهر انبار برخاسته (ابن ندیم، ٨١؛ قفطی، ٣/ ٢٨)، اما یغموری او را اهل سامرا دانسته است (ص ٣٤٥). به گفتۀ خود او هنگامی كه فرزندش محمد (نک‌ : ه‌ د، ابن انباری) كودكی خردسال بود، به بغداد رفت (ح ٢٧٥ ق). وی كه ظاهراً در آغاز ورودش به بغداد در تنگدستی به سر می‌برد، كوشید با حمایت ثعلب و یاری خاندان بنوبدر زندگی خود را سامان بخشد (نک‌ : یاقوت، ١٦/ ٣١٨). پس از چندی نزد محدثانی چون سلمة بن عاصم، حسن بن عرفه، احمد بن حارث خزاز و عمر بن شبّه حدیث آموخت (خطیب بغدادی، ١٢/ ٤٤٠-٤٤١؛ سیوطی، ٢/ ٢٦١) و از عمویش احمد بن بشار، سلیمان بن خلاد، محمد بن صالح بن زید و نصر بن داوود صاغانی قرائت قرآن كریم را فراگرفت (ابن‌جزری، ٢/ ٢٤). همچنین نزد ابوعكرمه عامر بن عمران ضبی شعر و ادب آموخت و همو بود كه شرح المفضلیات را بر وی املا كرد (نک‌ : خطیب تبریزی، ٣/ ١٢٣٢).
انباری پس از آنک‌ه در لغت، حدیث و قرائت تبحر یافت، دست به تألیف كتابهایی در لغت زد و نیز در جامع منصور بغداد به تدریس و املا پرداخت و به گفته‌ای، او و فرزندش محمد هر كدام در گوشه‌ای از این مسجد تدریس می‌كرده‌اند (ابن ابی یعلى، ٢/ ٦٩؛ ابن انباری، ١٨١؛ فروخ، ٢/ ٤٣١). علاوه بر فرزندش محمد، احمد بن عبدالرحمان معروف به ولی و علی بن موسى رزاز از شاگردان او به شمار می‌روند (قالی، ٢/ ٣١٠؛ ابن جزری، همانجا؛ خطیب بغدادی، ١٢/ ٤٤١). منابع كهن او را ثقه، صدوق و امین دانسته، و همۀ روایاتش را موثق شمرده‌اند (همو، نیز قفطی، همانجاها). با اینهمه، وی شهرت چندانی نیافت و نتوانست از میان انبوه دانشمندان برجستۀ بغدادی سربركشد و بی‌گمان شهرت فراگیر فرزندش ابوبكر در این امر بی‌تأثیر نبود.
تنها اثری كه از انباری برجای مانده، شرح مفضلیات مفضل ضبی است كه كهن‌ترین شرح این كتاب به شمار می‌رود. همان گونه كه خود وی در مقدمۀ كتاب یادآور شده، این اثر در اصل حاصل یادداشتهای وی از مجالس املای ابوعكرمه عامر بن عمران ضبی است كه روایات دیگری را از كسانی همچون ابوعصیده و ابوحاتم سجستانی بدان افزوده، و پس از او فرزندش ابوبكر آنها را تنقیح كرده است (نک‌ : ص ٣٤٦؛ شاكر، ١٢؛ EI٢).
انباری چند رساله در لغت نیز داشته كه ظاهراً اثری از آنها برجای نمانده است: ١. الامثال، ٢. خلق الانسان، ٣. خلق الفرس، ٤. شرح السبع الطوال، ٥. غریب الحدیث، ٦. المذكر و المؤنث، ٧. المقصور و الممدود (ابن‌ندیم، ٨١-٨٢؛ یاقوت، ١٦/ ٣١٧؛ سیوطی، همانجا).

مآخذ

ابن ابی یعلى، محمد، طبقات الحنابلة، به كوشش محمد حامد فقی، قاهره، ١٣٧١ ق/ ١٩٥٢ م؛
ابن انباری، عبدالرحمان، نزهة الالباء، به كوشش ابراهیم سامرایی، بغداد، ١٩٥٩ م؛
ابن جزری، محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، به كوشش برگشتراسر، قاهره، ١٣٥٢ ق/ ١٩٣٣ م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
انباری، قاسم، «بخشی از شرح المفضلیات» (نک‌ : مل‌ ، هافنر)؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
خطیب تبریزی، یحیى، شرح اختیارات المفضل، به كوشش فخرالدین قباوه، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧ م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٥ م؛
شاكر، احمدمحمد و عبدالسلام محمدهارون، مقدمه بر المفضلیات، قاهره، ١٣٨٣ ق/ ١٩٦٣ م؛
فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ١٩٨٥ م؛
قالی، اسماعیل، الامالی، قاهره، ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٤ م؛
قفطی، علی، انباه الرواة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛
یاقوت، ادبا؛
یغموری، یوسف، نور القبس المختصر من المقتبس مرزبانی، به كوشش رودلف زلهایم، ویسبادن، ١٣٧٤ ق/ ١٩٦٤ م؛
نیز:

EI٢;
Haffner, A., «Zu Thorbecke’s Ausgabe der MufaĐĐalijjât», Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Wien, ١٨٩٩, vol. XIII.
عنایت‌الله فاتحی‌نژاد