آجُرّومِیه، عنوان اختصاری رسالۀ المقَّدمة الآجرومیة فی مبادئ العربیّة در نحو كه آن را ابوعبدالله محمد بن محمد بن داوود صَنْهاجی (٦٧٢-٧٢٣ق / ١٢٧٣-١٣٢٣م) معروف به ابن آجُرُّوم (ه‌ م) در مكه تألیف كرده است.
نسخ خطی و شروح متعدد آجرومیه (كه گاه جَرومیّة خوانده می‌شود) بر شهرت شگفت‌آور آن دلالت دارد. كوتاهی و سادگی نسبی متن، حفظ آن را آسان ساخته و به همین جهت، از قرنها پیش در بخش باختری جهان اسلام، به‌خصوص شمال آفریقا و لبنان و حتى نجف، نوآموزان نحو عربی، آن را پایۀ تحصیلات خود قرار می‌داده‌اند.
چاپها و شروح این كتاب متعدد است. حاجی خلیفه (ص ١٧٩٦) در ابتدای قرن ١١ق / ١٧م از ٢٨ تن كه بر این كتاب شرح، یا حاشیه، یا حاشیه بر حاشیه نوشته‌اند و یا آن را به نظم درآورده‌اند یاد می‌كند. بر این كتاب احتمالاً بیش از ٦٠ شرح نوشته‌اند. بروكلمان (٢ / ٣٠٨ به بعد؛ ذیل ٢ / ٣٣٢ به بعد) به ٥٧ شرح، چند تتمه و ٤ ارجوزۀ آجرومیه اشاره می‌كند (ابن شنب در دائرة‌المعارف الاسلامیة، ذیل ابن آجروم، ١١ شرح چاپ‌شده را برشمرده، قس: بستانی).
این كتاب در باختر زمین نیز از شهرت خاصی برخوردار است، زیرا اروپائیانِ سدۀ ١٦م نخستین اطلاعات خود را در نحو عربی، از طریق آجرومیه، نیز كتابهای كافیۀ ابن‌حاجب، تصریف زنجانی و العوامل المائة جرجانی كسب كرده‌اند. آجرومیه كه در اروپا به Agrumia, Gjarumia, Girrumia معروف شده بود، نخست در ١٠٠١ق / ١٥٩٣م در رم به چاپ رسید. در ١٠١٩ق / ١٦١٠م چاپ مجددی همراه با ترجمۀ لاتین آن انتشار یافت. سپس در ١٠٢٦ق / ١٦١٧م و ١٠٤١ق / ١٦٣١م ٢ چاپ و ٢ ترجمۀ لاتین دیگر از آن در رم عرضه شد (تروپو، I / ٣٥٩). نخستین چاپ و ترجمۀ فرانسوی آن در ١٢٤٩ق / ١٨٣٣م در پاریس، و اولین ترجمۀ انگلیسی، در ١٢٦٩ق / ١٨٥٣م در كمبریج صورت پذیرفت (دربارۀ دیگر چاپهای اروپایی، نك‌ : دائرة‌المعارف الاسلامیة).
این كتاب كه مجموعاً بیش از ١٠٠ صفحه نیست، به ٢ بخش تقسیم شده است: بخش اول تركیبی از صرف و نحو است كه در آن عنایت بیش‌تری به جانب صرفی شده است و بخش دوم اساساً نحو و اعراب كلمات است. سیوطی اظهار می‌دارد كه با مطالعۀ كتاب دریافته است كه مؤلف در نحو «مذهب كوفی» داشته، زیرا مثلاً لفظ «خفض» را به جای «جر» به كار برده و فعل امر را، برخلاف بصریان، معرب پنداشته است (سیوطی، ص ١٠٢).

مآخذ

بروكلمان، ذیل؛
بستانی (فؤاد افرام)؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
دائرة‌المعارف الاسلامیة؛
سركیس، معجم المطبوعات العربیه، ١ / ٢٥؛
سیوطی، جلال‌الدین، بغیةالوعاة، قاهره، ١٩٠٨م؛
نیز:

Troupeau, G., «Trois traductions latines de la ‘Muqaddima’ d’ibn Ağurrùm», Études d’Orientalisme dédieés à la mémoire de lévi-Provençal, Paris, ١٩٦٢.

آذرتاش آذرنوش