اِبْنِ نَحّاس، ابوعبداللّه بهاءالدین محمد بن ابراهیم ‌بن محمد حلبی (٦٢٧- ٦٩٨ ق / ١٢٣٠- ١٢٩٩ م)، نحوی بزرگ مصر و شام. وی در شهر حلب که در آن روزگار یکی از مراکز علمی مهم و دارای مدارس متعدّد بود، به دنیا آمد. پدرش ابواسحاق ابراهیم از محدثان بنام حلب بود. ازاین‌رو، ابن‌نحاس بایستی از اوان کودکی قرآن و حدیث و مقدمات علوم و فنون مرسوم آن زمان را نزد پدر و دیگر دانشمندان حلب فرا گرفته باشد. در روزگار نوجوانی حوزۀ درس ابن‌یعیش (ﻫ م)، نحوی بزرگ حلب را در واپسین سالهای عمر وی درک کرد و سپس نزد شاگرد او ابن عمرون (جمال‌الدین محمد بن محمد، د ٦٤٩ ق) دانش خود را در نحو کمال بخشید و ظاهراً پس از وفات ابن‌عمرون، خود به تدریس نحو پرداخت. از دیگر استادان و مشایخ حدیث وی در حلب، ابن لتّی، ابن‌رواحه، قاسم ‌بن احمد بن موفق اندلسی، یوسف ‌بن خلیل و پدر او، علم‌الدین ارضی و ابن‌مالک (ﻫ م) نحوی معروف را نام برده‌اند (ابوحیان، ٥٢-٥٣؛ صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٥، الوافی، ٢ / ١٠؛ ابن قاضی شهبه، ٢٧؛ سیوطی، بغیة، ١ / ١٣، ٢٣١؛ ابن قاضی مکناسی، ٢ / ٢٦١؛ مقری، ٢ / ٢٢٧). ویژگی او در تحصیل ادب، همانا کثرت سماع و فراوانی محفوظات بوده است. وی علاوه بر مجموعه‌های بزرگی چون دیوان حماسه و دیوان ابوتمام، دیوان متنبی، دیوان ابوالعلاء معری، الکتاب سیبویه، الایضاح و التکملۀ ابوعلی فارسی، المفصل ابن‌جنی و به خصوص صحاح اللغۀ جوهری را که سماع و حفظ آن چندان معمول نبود، در محضر استادان فن استماع کرد و گویند ثلث الکتاب سیبویه، و ثلث صحاح را از برداشت (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٦، الوافی، ٢ / ١١؛ ابن‌شاکر، فوات، ٣ / ٢٩٧؛ اسنوی، ٢ / ٥٠٧؛ ابن‌دقماق، ١٣ / ٢٥٩؛ فیروزآبادی، ٢٠٠؛ ابن‌جوزی، ٢ / ٤٦).
در حملۀ سپاهیان هلاکوخان مغول به حلب، ابن‌نحاس که تقریباً ٣٠ سال داشت، به ناچار شهر را در صفر ٦٥٨ ترک گفت (ابن‌کثیر، ١٣ / ٢١٨) و عازم دیار مصر شد. در قاهره نخست به حوزۀ درس استادان بزرگ مصر چون کمال‌الدین ضریر (د ٦٦١ ق)، استاد بزرگ فن قرائات و داماد شاطبی معروف، پیوست و پس از چندی، خود بر مسند افادت نشست و به تدریس نحو پرداخت و طولی نکشید که آوازۀ شهرتش فراگیر شد (ذهبی، العبر، ٣ / ٣٩٢، معرفة، ٢ / ٥٨٢؛ صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٥، ١٦٦، الوافی، ٢ / ١٠، ١١؛ ابن قاضی شهبه، همانجا). حوزۀ تدریس نحو ابن‌نحاس در مصر رونق فراوان پیدا کرد و دانش‌پژوهانی در مکتب او پرورده شدند که در خود در صف علمای بزرگ نشستند. ابوحیان غرناطی (ه‌ م) سالیان دراز ملازمت او را اختیار کرد و همۀ متون ادب را که ابن‌نحاس از طریق سماع روایت می‌کرد (بجز صحاح)، نزد او خواند. قاضی نورالدین حمیری اِسنائی، ابن‌عدلان (ه‌ م) مفتی مذهب شافعی، شمس‌الدین ذهبی، نجم‌الدین صفدی استاد صلاح‌الدین صفدی، ابوالفتح ابن‌سید الناس و جمال‌الدین ابن‌نباته نیز از جمله شاگردان اویند (صفدی، همان، ٢ / ١٢؛ ابن‌شاکر، همان، ٣ / ٢٩٤، ٢٩٧، ٤ / ٧٢؛ سبکی، ٩ / ٩٧، ٤٠٠؛ اسنوی، ابن‌جزری، همانجاها؛ ابن‌حجر، ٦ / ٥٨؛ سیوطی، حسن ‌المحاضرة، ١ / ٥٣٤). علاوه بر اهل علم، وزیران و امیران و صاحب منصبان نیز او رفت و آمد می‌کردند و درس می‌گرفتند، چنانکه یکی از آثار وی بر یکی از همان امیران املا شده است (ابن قاضی مکناسی، همانجا؛ نیز نک‌ : آثار).
با اینهمه به نظر می‌آید که ابن‌نحاس در زمینۀ نحو، از دایرۀ عقاید گذشتگان پا فراتر نمی‌نهاده و شاید به همن جهت بوده که ظاهراً هیچ‌گاه دست به تألیف کتابی در این باب نزده است. از قول او تنها یک نظر نحوی خاص نقل شده، از این قرار که عامۀ نحویان، برای حروف معنای مستقلی قائل نیستند، بلکه معنی آنها را در پیوند با دیگر اجزای کلام جست‌وجو می‌کنند. حال آنکه او به استقلال معنایی حروف معتقد بوده است (سیوطی، بغیة، ١ / ١٤؛ محمد راغب، ٤ / ٥٣٤).
ابن نحاس گذشته از نحو، در فقه و حدیث و تفسیر نیز تبحر داشت و در زادگاه خود به بحث و تدریس قرائات و فقه می‌پرداخت (نک‌ : اسنوی، همانجا). در مصر نیز در اواخر عمر، در جامع ابن ‌طولون و قبۀ منصوریه مسند تدریس تفسیر به وی تفویض شد (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٧- ١٦٨، الوافی، ٢ / ١٢-١٣؛ ابن‌شاکر، همان، ٣ / ٢٩٥؛ محمد راغب، همانجا). در همان حال، ریاست جامع اَقْمَر و بعضی دیگر از مدارس بزرگ مصر را نیز عهده‌دار بود (صفدی، ابن‌شاکر، همانجاها).
ابن‌نحاس منطق و هندسه نیز می‌دانست و طبع شعر هم داشت. هرگاه اراده می‌کرد، بالبداهه اشعاری می‌سرود (نک‌ : صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٨، ١٧٠-١٧١، الوافی، ٢ / ١١، ١٣-١٥؛ ابن‌شاکر، عیون، ٢٢ / ١٦١- ١٦٢، فوات، ٣ / ٢٩٥-٢٩٦؛ ابن‌دقماق، ١٣ / ٢٥٩-٢٦٠؛ قس: ابن‌تغری بردی، ٨ / ١٨٤، که نظم او را متوسط دانسته است). مرثیه‌ای که وی در سوگ استادش ابن‌مالک سروده، از مشهورترین سروده‌های اوست (نک‌ : فیروزآبادی، ٢٠١؛ مقری، ٢ / ٢٢٧). برخی از اشعار وی تا سدۀ ١١ ق میان مردم رایج بوده است (نک‌ : همو، ٢ / ٢٢٨)؛ گو اینکه بعید نیست، اشعار مورد اشارۀ مقری، از آنِ ابن‌نحاس، فتح‌اللّه (د ١٠٥٢ ق) شاعر معروف و معاصر وی بوده باشد. چنانکه بعضی از محقّقان معاصر نیز ظاهراً به سبب همین تشابه اسمی، دیوان شعر فتح‌اللّه بن نحّاس را به ابن‌نحاس نحوی نسبت داده‌اند! (نک‌ : GAL, S, I / ٥٢٧؛ کحاله، ٨ / ٢١٩). خط خوش و زیبای ابن‌نحاس را صفدی تحسین کرده و در وصف آن گفته است که بر دستبافهای منقش و لوح زرین طعنه می‌زند ( الوافی، ٢ / ١١، اعیان، ٨ / ١٦٦).
ابن‌نحاس مردی دیندار، پارسا و وارسته و پای‌بند دعا و ذکر بود، بسیار قرآن تلاوت می‌کرد و بسیار نماز می‌خواند (همو، اعیان، ٨ / ١٦٥، ١٦٧، الوافی، ٢ / ١١-١٢؛ ابن‌دقماق، ١٣ / ٢٥٩؛ فیروزآبادی، ٢٠٠؛ محمد راغب، همانجا). طبعی بلند، رویی گشاده و دستی دهنده داشت و هیچ‌گاه طعامی در تنهایی نخورد و پیوسته در پی گره‌گشایی از مشکلات مردم و رفع نیاز این و آن بود (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٧- ١٦٨، الوافی، ٢ / ١٢-١٣؛ محمد راغب، ٤ / ٥٣٣؛ اسنوی، ٢ / ٥٠٧- ٥٠٨). در نظر مردم جلالت و ابهّت خاصی داشت و بعضی از قضات از فرط وثوق و اعتماد به دیانت و صداقت وی، شهادتش را به تنهایی به جای دو گواه می‌پذیرفتند (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٦، الوافی، ٢ / ١١-١٢).
ابن‌نحاس بسیار فروتن، بی‌پیرایه و بی‌آلایش بود. همواره به همان عمامۀ کوچکی که زیّ مردم عادی حلب بود، اکتفا می‌کرد و از بستن عمامۀ بزرگ که نشان دانشمندان بود، پرهیز داشت. یک‌بار امیری به وی اشارت کرد که برای شرکت در مراسم افتتاح مدرسۀ منصوریه در حضور ملک منصور قلاوون عمامۀ بزرگ‌تری بر سر نهد، او بر سخن امیر وقعی ننهاد و با همان عمامۀ کوچک و لباس ساده در مراسم حضور یافت و از قضا در جمع علما و ادبا و شعرا تنها وی مورد تجلیل ملک منصور قرار گرفت (همو، اعیان، ٨ / ١٦٧- ١٦٨، الوافی، ٢ / ١٢-١٣). به هنگام تحلیل مسائل نحوی همیشه با زبان عامیانۀ اهل حلب سخن می‌گفت و اِعراب را هرگز مراعات نمی‌کرد (نک‌ : همو، اعیان، ٨ / ١٦٨، الوافی، ٢ / ١٣؛ ابن‌شاکر، فوات، ٣ / ٢٩٤؛ ابن قاضی شهبه، ٢٨). همواره در حجره‌اش گروهی از دوستان و شاگردان حضور داشتند؛ آزادانه، با وی می‌نشستند و برمی‌خاستند، تنی چند شطرنج بازی می‌کردند. و جمعی به مطالعه مشغول می‌شدند، اما همینکه درس آغاز می‌گردید، وی نیز جدی و سختگیر می‌شد (صفدی، ابن‌شاکر، همانجاها).
ابن‌نحاس تا ٧١ سالگی که از دنیا رفت، پیوسته در حجرۀ مدرسه به سر می‌برد و هیچ‌گاه همسری اختیار نکرد (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٧، الوافی، ٢ / ١٢؛ نیز نک‌ : اسنوی، ٢ / ٥٠٨؛ محمد راغب، همانجا). بیشتر منابع دو بیت از اشعار او را که ظاهراً بسیار تکرار می‌کرده و نشان از خصلت عارفانه و زندگانی سالکانۀ او دارد، نقل کرده‌اند: من دنیا را به اهل دنیا واگذار کرده و در انتظار مرگ نشسته‌ام! همۀ رشته‌های زندگی دنیوی را بریده‌ام. نه فرزندی دارم که بمیرد و نه خانه و باغ و ملکی دارم که ویران گردد! (صفدی، اعیان، ٨ / ١٧٠، الوافی، ٢ / ١٥؛ ابن‌شاکر، عیون، ٢٢ / ١٦١، فوات، ٣ / ٢٩٦؛ اسنوی، همانجا؛ فیروزآبادی، ٢٠١؛ ابن‌جزری، ابن‌قاضی شهبه، همانجاها). در پارسایی او گفته‌اند که با همۀ میلی که به انگور داشت، به آرزوی بهشت از خوردن آن پرهیز می‌کرد (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٧، الوافی، ٢ / ١٢؛ ابن‌دقماق، ١٣ / ٢٥٩؛ محمد راغب، همانجا). او تنها به این دل خوش بود که کتابخانۀ نفیسی به ارزش ٠٠٠‘١ دینار فراهم آورده است و باز همه روزه در بازار کتابفروشان کتابهای تازه می‌جست (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٦-١٦٧، الوافی، همانجا؛ ابن‌شاکر، همان، ٣ / ٢٩٤). شبها با پیرهنی بر تن و دستاری بر سر از مدرسه بیرون می‌آمد و چندی راه می‌رفت. هرگاه در محیط مدرسه احساس دلتنگی می‌کرد، طلاب را با خود همراه می‌ساخت و در حال قدم زدن در کوچه‌های مجاور مدرسه برایشان درس می‌گفت (صفدی، اعیان، ٨ / ١٦٦، الوافی، ٢ / ١١). وی در باب اعتقادات، نظری عرفانی داشت و مردم را از بحث و مجادله در اصول دین و معتقدات مذهبی نهی می‌کرد (نک‌ : همو، اعیان، ٨ / ١٦٨، الوافی، ٢ / ١٣؛ ابن‌شاکر، همان، ٣ / ٢٩٥؛ فیروزآبادی، ٢٠٠). ابن‌نحاس به سبب همین سجایای اخلاقی سراسر عمر در نهایت عزّت و حرمت زیست و چون وفات یافت، جنازه‌اش را به آیینی رسمی تشییع کردند و در قرافه در جوار آرامگاه ملک منصور لاچین که در همان سال درگذشته بود، به خاک سپردند (نک‌ : ابن‌شاکر، عیون، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ٨ / ١٨٣؛ ابن‌قاضی مکناسی، همانجا).

آثـار

١. التعلیقة، که شرحی است بر دیوان امرؤالقیس و نسخۀ خطی آن در اسکوریال به شمارۀ ٣٠٢ موجود است (ESC٢,I / ١٨٦;
GAL, I / ٣٦٣;
GAL, S, I / ٥٠)؛ ٢. هدأ‌مهاة ‌الکِلّتین و جلاءذات الحلتین (؟)، که نسخۀ خطی آن در کوپرپلی به شمارۀ ١٤٩٩ موجود است (کوپرپلی، ٢ / ١٦٨). ابن‌نحاس در این اثر به شرح قصیدۀ ابوالمحاسن یوسف بن اسماعیل بن علی کوفی معروف به شوّاءِ حلبی (د ٦٣٥ ق) پرداخته (فیروزآبادی، همانجا) و ابوالمحاسن در این قصیده، افعالی را که با واو و یاء هر دو تلفظ می‌شوند، به نظم آورده است (راجع به نام کتاب، نک‌ : حاجی خلیفه، ٢ / ١٣٤٤ و حاشیه؛ قس: بستانی، ٤ / ١٠٣، که نام این اثر را به صورت هَدْیُ اُمَّهاتِ‌ المؤمنین ذکر کرده است)؛ ٣. شرح المُقرب، که شرحی است بر کتاب المقرب ابن‌عُصفور (ﻫ م) تا حدود «باب‌ الوقف» آن. ابن ‌نحاس این شرح را بر امیر سنان‌الدین بشّار بن موسی ‌بن طرطای رومی املا کرده است. صفدی تصریح می‌کند که ابن‌نحاس، بجز این اثر، در تمام زندگی به تألیف و تصنیف هیچ کتاب و رسالۀ دیگری دست نزده است (ابوحیان، ٣٣٣؛ صفدی، همانجاها؛ ابن‌شاکر، فوات، ٣ / ٢٩٥؛ اسنوی، ٢ / ٥٠٧؛ سیوطی، بغیة، ١ / ١٤). از این اثر تاکنون نسخه‌ای در کتابخانه‌ها دیده نشده است.

مآخذ

ابن‌تغری بردی، النجوم؛
ابن‌جرزی، محمد بن محمد، غایة ‌النهایه، به کوشش گ. بر گشترسر، قاهره، ١٣٥٢ ق / ١٩٣٣ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الکامنة، حیدرآباد دکن، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
ابن‌دقماق، ابراهیم بن محمد، ترجمان ‌الزمان فی تراجم الأعیان، نسخۀ خطی کتابخانۀ احمد ثالث استانبول، شم‌ ‌٢٩٢٧؛
ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، نسخۀ خطی کتابخانۀ احمد ثالث استانبول، شم‌ ‌٢٩٢٢؛
همو، فؤات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٤ م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات ‌النحاة و اللغوّیین، به کوشش محسن عیاض، نجف اشرف، مطبعة ‌النعمان؛
ابن قاضی مکناسی، احمد بن محمد، دُرَّة ‌الحِجال، به کوشش محمد احمدی ابوالنور، تونس / قاهره، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
ابن‌کثیر، البدایة؛
ابوحیان غرناطی، محمد بن یوسف، تذکرة ‌النحاة، به کوشش عفیف عبدالرحمن، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
اسنوی، عبدالرحیم‌ بن حسن، طبقات ‌الشافعیة، به کوشش عبداللّه جبوری، بغداد، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
بستانی؛
حاجی خلیفه، کشف؛
ذهبی، محمد بن احمد، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، معرفة ‌القراء الکبار، به کوشش محمد سیدجادالحق، قاهره، دارالکتب الحدیثة؛
سبکی، عبدالوهاب‌ بن علی، طبقات ‌الشافعیة الکبری، به کوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٤ م؛
سیوطی، بغیة ‌الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٥ م؛
همو، حسن ‌المحاضرة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
صفدی، خلیل‌ بن ایبک، اعیان‌ العصر، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
همو، الوافی بالوفیات، به کوشش هلموت ریتر، بیروت، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، البلغة، به کوشش محمد مصری، دمشق، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
کحاله، عمررضا، معجم ‌المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧ م؛
کوپریلی، خطی؛
محمد راغب، محمود بن هاشم، اعلام ‌النبلاء، حلب، ١٣٤٣ ق / ١٩٢٥ م؛
مقری، احمد بن محمد، نفح‌ الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
نیز:

ESC٢;
GAL;
GAL, S.

محمدعلی لسانی فشارکی