اَباظه، عزیز بن محمد بن عثمان (١٣١٦-١٣٩٣ ق / ١٨٩٨-١٩٧٣ م)، نمایشنامه‌نویس، شاعر، ادیب، و حقوقدان مصری. وی در «الرّبع مایة» واقع در الشرقیة زاده شد و در ١٩٢٣م (١٣٤١ق) تحصیلات خود را در رشتۀ حقوق به پایان رسانید و چندی به وکالت پرداخت. آنگاه دادستان و سپس قاضی شد. در ١٩٢٩ م (١٣٤٨ ق) به عضویت مجلس نمایندگان مصر درآمد، در دستگاه اجرایی نیز مناصبی به‌ عهده گرفت، در ١٩٤١ م (١٣٦٠ ق) فرماندار نظامی منطقۀ کانال سوئز، سپس فرماندار پُرت سعید و در ١٩٤٧ م (١٣٦٦ ق) فرماندار اَسْیوط شد. پس از چندی به عضویت مجلس سنا درآمد و در ١٩٥٩ م (١٣٧٩ ق) به عضویت فرهنگستان زبان عربی قاهره و فرهنگستان علمی عراق تعیین شد. سرانجام در قاهره درگذشت (زرکلی، ٤ / ٢٣٢).
اباظه با نمایشنامۀ منظوم قیس و لُبنى در میان شعرای طراز اول عرب جای گرفت (عقاد، ٢٩٥). این نمایشنامه که ظاهراً به تشویق احمد شوقی نوشته شد، سرشار از احساسات لطیف و عاشقانه است (اباظه، عفاف، ١٨-٢٠). تمام نمایشنامه‌های اباظه از قیس و لبنی گرفته تا قیصر که آخرین آنهاست، گویای مهارت او در نمایشنامه‌نویسی است (عقاد، همانجا). اباظه پس از قیس و لبنی منظومۀ «دِیک الجن» را سرود که بعدها مفقود گردید و تنها چند بیتی از آن را عفاف اباظه آورده است (ص ٤٠). وی با این آثار توانست پس از احمد شوقی که پیشگام نمایشنامه‌نویسی در جهان عرب بود، از صدرنشینان این فن شود، اما هرگز نتوانست از نفوذ و تأثیر سلف خود رهایی یابد. عفاف اباظه گوید: «پدرم اشعار شوقی را می‌خواند و از ما می‌خواست که آنها را تکرار و حفظ کنیم» (همو، ١١). در ١٩٤٢ م همسر اباظه درگذشت و در سوگ هموست که دیوان أنات حائرة را تدوین و منتشر ساخت (همو، ٢٣). اباظه در نمایشنامه‌هایی چون شجرة الدّر از فرهنگ بومی مصر و در نمایشنامه‌هایی مانند قَیْس و لُبْنى، العباسة، از فرهنگ کهن عربی الهام گرفته است (ضیف، ٨٢). ده نمایشنامه‌ای که او نوشته، همه بارها به چاپ رسیده است. تا ١٩٧٤ م تنها ٦ نمایشنامه از وی به روی صحنه آمد (احمد، مقدمۀ تسابیح) که از این میان نمایشنامۀ الناصر به کارگردانی زکی طُلیمات در ١٩٤٨م اجرا شد و نمایشنامه‌های شجرة الدّر نوشته شده در ١٩٥٠م، غروب الاندلس نوشته شده در ١٩٥٢ م و شهریار نوشته شده در ١٩٥٥ م را فتوح نشاطی کارگردانی کرد (اباظه، عفاف، ٦٠).
در ١٩٦٣ م اباظه به خاطر نمایشنامه‌هایش جایزۀ دولتی را به دست آورد و در یک سخنرانی که به همین مناسبت، در برابر برخی از نویسندگان ایراد کرد، به دفاع از زبان قرآن پرداخت (اباظه، عفاف، ٦٢). اباظَه در شعر غنایی نیز چیره‌دست بود و در جشنواره‌های شعر که در خاور و باختر عربی برپا می‌شد، و نیز در محافل و گردهماییهای فرهنگستان زبان عربی قاهره دهها قصیده انشاد کرد (احمد، همانجا)، اما گویی اباظه بیش‌تر به نمایشنامه‌های خویش دلبستگی داشت و به اشعاری که در مناسبات رسمی و غیررسمی سروده بود، کم‌اعتنا بود بااینهمه دوستش انور احمد با موافقت شاعر، به گردآوری اشعار او پرداخت، و به گفتۀ وی در مقدمۀ جلد اول، مجموعۀ این آثار به ٥ مجلد بالغ می‌شود (همانجا). جلد اول این آثار فقط شامل ٣٤ قصیدۀ رمانتیک و تَغزّلی است. برخی از آثار منتشر شدۀ او از این قرار است: انات حائرة، قاهره، ١٩٤٣ م، که طه حسین مقدمه‌ای بر آن نوشته است؛ قَیْس و لُبنی، قاهره، دارالمعارف؛ العباسة، قاهره، دارالمعارف، که اجرای این نمایشنامه در اپرای قاهره عنوان پاشایی را برای اباظه به ارمغان آورد (نک‌ ‌: اباظه، عفاف، ٣٨)؛ شجرة الدّر، قاهره، ١٩٥١ م؛ اوراق الخریف، قاهره، ١٩٦٨ م؛ شهریار، قاهره، ١٩٦٠ م؛ غروب الاندلس، قاهره، ١٩٦٠ م؛ عبدالرحمن الناصر، قاهره، ١٩٤٩ م؛ قافلة ‌النور، قاهره، ١٩٦٩ م؛ زهرة، قاهره، ١٩٦٨ م؛ قیصر، قاهره،١٩٦٠ م؛ من اشراقات السیرة ‌الزکیة، قاهره، ١٩٧٢ م، اباظه این منظومه را که شامل سیرۀ پیامبر اکرم (ص) است به پیشنهاد عبدالحمید جودة السحّار، رمان‌نویس مصری (د ١٣٩٣ ق / ١٩٧٤ م) و به‌عنوان متن منظوم یک فیلم سینمایی نوشت (نک‌ ‌: اباظه، عفاف، ٦٦). این اثر آخرین نوشتۀ اوست که اندکی پیش از مرگ از نوشتن آن فراغت یافت (زرکلی، ٤ / ٢٣٢).

مآخذ

اباظه، عزیز، تسابیح قلب، به کوشش انور احمد، بیروت، ١٩٧٤ م؛
اباظة، عفاف عزیز، ابی عزیز اباظة، قاهره، ١٩٧٤ م، دلیل الکتاب المصری، قاهره، ١٩٧٣ م، صص ١٣٢، ٤١٠، ٤١٨، ٤٣٠، ٤٤٤؛
احمد، انور، مقدمۀ تسامیح قلب (نک‌ : اباظه، عزیز، در مآخذ همین مقاله)؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤؛
ضیف، شوقی، الادب العربی المعاصر فی مصر، قاهره، دارالمعارف؛
عقاد، عباس محمود، «الاستاذ عزیز اباظة»، مجلة اللغة العربیة، شم‌ ‌١٤، قاهره، ١٩٦٢ م.

حیدر بوذرجمهر