بَحْرَق، جمال‌الدین محمد بن عمر بن مبارک حمیری حضرمی شافعی (٨٦٩-٩٣٠ق/ ١٤٦٥-١٥٢٤م)، دانشمندِ ادیب، فقیه و صوفی، علت شهرت وی به بحرق معلوم نیست، اما در ابیاتی که در مدح وی آورده‌اند، به این نام اشاره شده است (عیدروس، ١٤٠).
وی در زادگاه خویش، حضرموت به تحصیل فقه و اصول پرداخت و سپس به عدن، و آنگاه به زبید رفت و در هر شهر از محضر استادان مشهوری در ادب و فقه و حدیث استفاده کرد (همو، ١٣٥، ١٤٠؛ سخاوی، ٨/ ٢٥٣؛ ابن‌عماد، ٨/ ١٧٦) و سپس در منطقۀ «شِحر» و زبید به کار قضا پرداخت (عیدروس، ١٣١). وی در همانجا با شریف حسین اهدل آشنا گردید و توسط او گام در طریقت نهاد و از وی خرقه گرفت (همو، ١٣٥؛ ابن‌عماد، همانجا). بحرق در ٨٩٤ق به مکه رفت و از محضر شمس‌الدین سخاوی کسب علم کرد (عیدروس، ١٣٥، ١٣٧؛ ابن عماد، همانجا). از آنجا دوباره راهی عدن شد و به دربار امیرمرجان راه یافت و تا مرگ وی آنجا ماند. پس از آن در ٩٢٧ق/ ١٥٢١م عازم هند شد و در دستگاه مظفرالدین‌شاه دوم سلطان گجرات (٩١٧-٩٣٢ق/ ١٥١١-١٥٢٦م) منزلتی یافت؛ اما مدتی بعد در احمدآباد درگذشت. احتمال داده‌اند که درباریان و زیران سلطان که بر او حسد می‌بردند، وی را زهر داده باشند (عیدروس، ١٣٦، ١٣٩-١٤٠؛ ابن‌عماد، ٨/ ١٧٦-١٧٧؛ زرکلی، ٦/ ٣١٦).
بحرق علاوه بر ادب و فقه و تفسیر، در علومی چون حساب و طب و فلک تبحر داشت؛ همچنین از وی کرامتهایی نیز نقل شده است (عیدروس، ١٣٣، ١٣٩؛ ابن‌عماد، ٨/ ١٧٦).

آثار

الف ـ چاپی

١. تحفةالاحباب و طرفةالاصحاب، که شرحی است بر ملحةالاعراب و سنخةالآداب ابومحمدقاسم حریری، و به کرات چاپ شده است (مثلاً قاهره، ١٢٩٦ق). ٢. حلیةالبنات و البنین و زینةالدنیا و الدین یا حلیةالبنات فیما یحتاج الیه من امرالدین (چ اول: قاهره، ١٣٤٦ق/ ١٩٢٨م). ٣. شرح عقیدةالامام الیافعی (قاهره، ١٢٩٦ق/ ١٨٧٨م). این کتاب تفسیری بر قصیدۀ معروف یافعی است. ممکن است کتاب الحواشی‌المفیدة على ابیات الیافعی فی‌العقدة که عبدالقادر عیدروس (ص ١٣٦) به آن اشاره کرده، همین اثر باشد. ٤. شرح لامیةالافعال ابن مالک فی التصریف، که بارها از جمله با حاشیۀ احمدرافعی (قاهره، ١٣٠٥ق) و حاشیۀ محمد بن حمدون سلمی معروف به ابن الحاج (مغرب، ١٣٠٠ق) چاپ شده است. ٥. العروة الوثقى. این کتاب همراه با شرح خود مؤلف با نام الحدیقة الانیقة فی شرح العروة الوثیقة به چاپ رسیده است (قاهره، ١٩٦٠م). ٦. النبدةالمحررة للدعوی المحررة، این کتاب به کوشش سارجنت در «مجلۀ مطالعات شرقی» (١٩٥٤م، ﺷﻤ ٢٩) به چاپ رسیده است. ٧. نشرالعلم فی شرح لامیةالعجم (بارها چاپ شده، از جمله در قاهره، ١٢٨٣ق/ ١٨٦٦م)، که شرحی است برلامیةالعجم طغرایی و بیشتر آن را از صلاح‌الدین صفدی اقتباس کرده است (سرکیس، ١/ ٥٣٣؛ منجد، ١/ ٤٨؛ عبدالرزاق، ٤٥؛ صالحیه، ١/ ١٤٨؛ الیس، II/ ١٢١).

ب ـ خطی

١. ترجمةالمستفیدلمعانی مقدمةالتجوید، که شرحی بر مقدمۀ جزریۀ ابن‌جزری است (GAL, S, II/ ٢٧٦-٥٥٥). ٢. تفسیر آیةالکرسی یا الرسالةفی البحث و التحقیق عن اسم الحی و العلی العظیم و شرح آیةالکرسی (لاندبرگ، ١٥٩؛ الفهرس...، ٧/ ١٩٠٦). ٣. الرسالةفی شرح سورةالاخلاص (همان، ٧/ ١٩٠٧). ٤. شرح الکافیة فی الطب (GALM S, II/ ٥٥٥). احتمالاً کتاب المنظومة فی الطب و شرحها که عبدالقادر عیدروس (همانجا) به او نسبت داده، همین کتاب است. ٥. شرح کتاب العروض الاندلسی یا شرح الاندلیسة فی علم العروض (صنعا، ٤/ ١٦١٧؛ GAL,S,I/ ٥٤٤). ٦. فتح الرؤوف فی‌احکام‌الحروف (صنعا، ٣/ ١٤٨٧). ٧. متعةالاسماع باحکام السماع (آلوارت، ﺷﻤ ٥٥٠٨). این کتاب تلخیصی از الامتاع باحکام السماع ثعلبی ادفوی است.

ج ـ آثاریافت نشده

١. ارجوزةفی الحساب و شرحها؛ ٢. الاسرار النبویة فی اختصار الاذکار النوویة؛ ٣. تبصرة الحضرة الشاهیة الاحمدیة بسیرةالحضرةالنبویةالاحمدیة؛ ٤. ترتیب السلوک الى ملک‌الملوک؛ ٥. الحسام‌المسلول‌علی‌منتقصی اصحا‌ب‌الرسول؛ ٦. ذخیرةالاخوان، که تلخیصی است از کتاب الاستغناء بالقرآن؛ ٧. العقد الثمین‌فی‌ابطال القول بالتقبیح والتحسین؛ ٨. عقدالدرر فی الایمان بالقضاء والقدر؛ ٩. مواهب القدوس فی مناقب ابن‌العیدروس، در وصف استادش ابوبکر عیدروس (عیدروس، همانجا).
از مجموعۀ اشعار بحرق تنها ٥٧ بیت باقی‌مانده که همه در النور السافر عبدالقادر عیدروس جمع است (ص ١٣٣-١٤٠). او در قطعه شعری سخت برخود بالیده، و خود را برتر از لبید و فرزدق پنداشته، و عبدالقادر عیدروس هم این قطعه شعر را سخت زیبا دانسته است (ص ١٣٣-١٣٤). از دیگر اشعار وی می‌توان به یک قصیدۀ ٢٤بیتی در مدح استادش ابوبکر عیدروس (همو، ١٣٨) و ٣بیت در وصف زیارت خانۀ خدا (همو، ١٣٧) اشاره کرد.

مآخذ

ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات‌الذهب، قاهره،١٣٥١ق؛
زرکلی، اعلام؛
سخاوی، محمد، الضوء‌اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة والمعربة، قاهره، ١٩٢٨م؛
صالحیه، محمد عیسى، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، قاهره، ١٩٩٢م؛
صنعا، خطی؛
عبدالرزاق، فوزی، المطبوعات الحجریة فی المغرب، مغرب؛
عیدروس، عبدالقادر، النور السافر، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
الفهرس الشامل للترات العربی الاسلامی المخطوط، اردن، ١٩٨٧م؛
منجّد، صلاح‌الدین، معجم‌المخطوطات المطبوعات، بیروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٧م؛
نیز:

Ahlwardt;
Ellis, A. G., Catalogue of Aabic Books in the British Museum, London, ١٩٦٢;
Gal,S;
Landberg, C., Catalogue de Manuscrtis arabes, Leiden, ١٨٨٣.
رضوان مساح