بَشْتَكی‌، بدرالدین‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ محمد (٧٤٨-٨٣٠ق‌ / ١٣٤٧-١٤٢٧م‌)، كاتب‌ و شاعر. سبب‌ شهرت‌ وی‌ به‌ بشتكی‌ آن‌ است‌ كه‌ در بشتك (محله‌ای‌ خارج‌ از قاهره‌) به‌ دنیا آمد و زمانی‌ را در خانقاه‌ بشتك‌ سپری‌ كرد (ابن‌ حجر، انباء...، ٨ / ١٣٢، ذیل‌...، ٣٠٩؛ سخاوی‌، الضوء...، ٦ / ٢٧٧). پدر وی‌ اهل‌ دمشق‌ بود و به‌ همین‌ سبب‌، برخی‌ پسر را نیز دمشقی‌ پنداشته‌اند (ابن‌ حجر، سخاوی‌، همانجاها)؛ اما از آنجا كه‌ در قاهره‌ نشأت‌ یافت‌، منابع‌ متأخرتر او را قاهری هم خوانده‌اند (بغدادی‌، ٢ / ١٨٦؛ كحاله‌، ٧ / ٢١٥).
بشتكی‌ از همان كودكی دوستدار علم‌ بود و قرآن‌ و نیز چندین‌ كتاب‌، از جمله‌ كتابی‌ در فقه‌ حنفی‌ را حفظ كرد؛ سپس‌ از محضر استادانی‌ چون‌ ابن‌ نباته‌، بهاءالدین‌ سبكی‌، شمس‌الدین‌ ابن‌ صائغ‌ و ابن‌ ابی‌ حجله‌ و دیگران‌ كسب‌ علم‌ كرد (ابن‌ حجر، سخاوی‌، همانجاها؛ ابن‌ عماد، ٧ / ١٩٥). او پس‌ از چندی‌، با جلال‌الدین‌ خطیب‌ دارَیا آشنا گردید و همراه‌ وی‌ راهی‌ دمشق‌ شد و از دانشمندان‌ آنجا نیز بهره‌ برد (ابن‌ حجر، انباء، همانجا).
بشتكی‌ خطی‌ نیكو داشت‌ و آثار بزرگانی‌ چون‌ ابن‌ نباته‌ ( دیوان‌وی‌ را در ٢ مجلد گرد آورده‌ است‌) را استنساخ‌ كرد. وی‌ از این‌ طریق‌ روزگار می‌گذرانید (ابن‌ حجر، همانجا؛ سخاوی‌، همان‌، ٦ / ٢٧٧- ٢٧٨؛ ابن تغری‌ بردی‌، ١٥ / ١٤٣)؛ گویند كه‌ در یكی‌ از خانه‌های‌ مدرسه منصوریه‌ منزل‌ داشت‌ و سراسر روز به‌ كار استنساخ‌ مشغول‌ بود و هرروز ٥ كرّاسه‌ (درباره كراسه‌، نك‌ : افشار، ٣٣- ٣٥) باز می‌نوشت و دوشنبه‌ها و پنج‌شنبه‌ها برای‌ خرید به‌ بازار كتاب‌ می‌رفت‌ (ابن‌ حجر، ذیل‌، ٣١٠؛ مقریزی‌، ٤(٢) / ٧٦١؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، همانجا).
بشتكی‌ با شیخ شهاب‌الدین كازرونی (د ٧٣٣ق‌ / ١٣٣٣م‌) همنشین‌ بود (نك‌ : ابن‌حجر، الدرر...، ٥ / ٢٣٥-٢٣٦). این‌ شیخ‌ كه‌گویا از سرزمین‌ فارس‌ به‌ مصر رفته‌ بود، صوفی‌ مشرب‌ بود و مردم‌ بسیاری‌، به‌ خصوص‌ جوانان‌ به‌ امید كرامات‌، به‌ وی‌ گرویدند. یكی‌ از این‌ جوانان‌، بشتكی‌ بود كه‌ دیرزمانی‌ در خدمت‌ او ماند و بسیاری از آثار ابن عربی را برای وی استنساخ‌ كرد. اما سرانجام‌، وی‌ از این‌ صوفی‌ و به‌ خصوص‌ از ابن‌ عربی‌ روی‌ بر تافت‌ و حتی‌ به‌ تقبیح‌ عقاید او نیز پرداخت‌ (همو، انباء، همانجا) و آنگاه‌ به‌ مذهب‌ ظاهری‌ ابن‌ حزم‌ گرایید. در منابع‌ (همان‌، ٨ / ١٣٢-١٣٣) چنین‌ آمده‌ است‌ كه‌ وی‌ یك‌ بار در مكه‌ و یك‌ بار در قاهره‌ مورد بازخواست‌ قاضیان‌ قرار گرفت‌ و حتی‌ به‌ زندان‌ افتاد. از نوشته ابن‌ حجر (همانجا) چنین‌ بر می‌آید كه‌ سبب‌ این‌ امر، گرایش‌ وی‌ به‌ مذهب‌ ظاهری‌ بوده‌ است‌؛ اما به‌ نظر می‌رسد، همان‌طور كه‌ سخاوی‌ اشاره‌ كرده‌، سبب‌ آن‌ گرایشهای‌ صوفیانه او بوده‌ است‌ ( الضوء، ٦ / ٢٧٧).
بشتكی به‌ هزل‌ و مجون‌ بسیار علاقه‌مند بود و با كسانی‌ چون‌ ابن‌ خطیب‌ داریا و شرف‌الدین‌ عیسی‌ عالیه‌، معروف‌ به‌ عویس‌ و ابن‌ مكانس‌ مكاتباتی‌ به‌ هزل‌ داشت‌ (ابن‌ حجر، همان‌، ٨ / ١٣٣؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١٥ / ١٤٤؛ عصام‌الدین‌، ١ / ٣٩٧-٤٠١) و كسانی‌ چون‌ ابن‌ حجه‌ (در ٢ بیت‌)، بدرالدین دمامینی‌ (در ١ بیت‌) و ابن‌ خطیب‌ داریا (در ٢ بیت‌) را هجو گفت‌ و پاسخهای‌ سخت‌ شنید (مثلاً هجاهای‌ عویس‌ دربارۀ او بسیار زننده‌ است‌، نكـ: سخاوی‌، همان‌، ٦ / ٢٧٨-٢٧٩؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، همانجا؛ ابن‌ صیرفی‌، ٣ / ٢٩٥-٢٩٦؛ ابن‌ ایاس‌، ٢ / ١١٤)؛ سرانجام‌، بشتكی‌ دست‌ از هجا و ستیزه‌ كشید و دین‌داری‌ و عزلت پیشه كرد (ابن حجر، همان‌، نیز ذیل‌، همانجاها؛ سخاوی‌، همان‌، ٦ / ٢٧٨).
از شاگردان‌ وی‌ می‌توان‌ ابن‌ حجر عسقلانی‌ را نام‌ برد. وی‌ نزد بشتكی‌، ادب‌، عروض و انشا آموخت‌؛ نیز ابن‌ مكانس‌، تربیت‌ فرزندش‌ مجدالدین‌ را به‌ وی‌ سپرد (ابن‌ حجر، همانجا؛ سخاوی‌، الذیل‌...، ٧٨، الجواهر...، ١ / ١٧٥). بشتكی‌ ٨٠ ساله‌ بود كه‌ سرانجام‌ در یكی‌ از حمامهای‌ قاهره‌ درگذشت‌.

آثار

١. آكام المرجان فی احكام الجان ( آلوارت‌،شم‌ .(١٠٣٢٧٢. مركز الاحاطة فی ادباء غرناطة (عبدالبدیع‌، ٢(١)/٢٤٦). وی‌ الاحاطۀ لسان‌الدین‌ ابن‌ خطیب‌ را كه‌ ٨ مجلد بوده‌، در ٢ مجلد مختصر كرده‌ است‌؛ سال‌ تلخیص و استنساخ‌ كتاب‌ ٧٩٣ق‌ است‌. ٣. منتقی‌ شرح بدیعیه العمیان‌.(GAL, S, II/٦) بدیعیة العمیان‌ از شمس‌الدین‌ محمد ابن‌ جابر هَوّاری‌ است‌ كه‌ احمد بن‌ یوسف‌ بصیر غرناطی‌ بر آن‌ شرحی‌ نوشته‌، و بشتكی‌ منتخبی‌ از آن‌ شرح‌ را گرد آورده‌ است‌. ٤ و ٥. یك‌ قصیده‌ ( آلوارت‌،شم‌ (٢)٧٨٩٠) و یك‌ مدحیه‌ (همان‌، شم‌ .(٤١ افزون‌ بر این‌، وی‌ كتابی‌ به‌ نام‌ طبقات‌ الشعراء داشته‌ كه‌ در منابع‌ بارها از آن‌ یاد شده‌ (سخاوی‌، الضوء، ٦/٢٧٧؛ شوكانی‌، ٢/٩٣؛ حاجی‌ خلیفه‌، ٢/١٢٠؛ زركلی‌، ٥/٣٠٠)، اما تاكنون‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ شناخته‌ نشده‌ است‌.
وی‌ با آنكه‌ اشعار فراوانی‌ داشت‌، هرگز به‌ جمع‌آوری‌ آنها در یك‌ دیوان‌ اقدام‌ نكرد، در عوض ادیبی دیگر به نام‌ شهاب‌الدین‌ حجازی‌ مقداری‌ از آنها را گردآورد (سخاوی‌، الجواهر، ١ / ٤١١؛ شوكانی‌، ٢ / ٩٣-٩٤)؛ اما امروز از این‌ مجموعه‌ چیزی‌ جز آنچه‌ سخاوی‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (همان‌، ١ / ٥٩، ٤٠٧-٤١١) و ابیاتی‌ پراكنده‌ در منابع‌ دیگر چیزی‌ یافت‌ نمی‌شود. مجموعۀ این‌ ابیات‌ ١٦٤ بیت‌ است‌. مضامینی‌ كه‌ در این‌ اشعار آمده‌، افزون‌ بر اشعار ستایش‌آمیزی‌ كه‌ برای‌ ابن‌ حجر سروده‌ (همان‌، ١ / ٤١١-٤١٧)، و مدح‌ ابن‌ جماعه‌ (ابن‌ حجر، انباء، همانجا، ذیل‌، ٣٠٩؛ سخاوی‌، الضوء، همانجا، این‌ منابع‌ اصل‌ اشعار را ذكر نكرده‌اند)، ابیاتی‌ در غزل‌ (ابن‌ ایاس‌، ٢ / ١١٣)، وصف‌ تفرجگاههای‌ قدیم‌ مصر (همو، ١(١) / ٥٤)، رثا (سخاوی‌، الجواهر، ١ / ٥٩) و نیز اشعار مناسبت‌ (ابن‌ ایاس‌، ١(٢) / ٢٤٣) است‌.

مآخذ

ابن‌ ایاس‌، محمد، بدائع‌ الزهور، به‌ كوشش‌ محمد مصطفی‌، قاهره‌، ١٤٠٢- ١٤٠٤ق‌؛
ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، انباء الغمر، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٢ق‌؛
همو، الدرر الكامنة، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٦ق‌ / ١٩٧٦م‌؛
همو، ذیل‌ الدرر الكامنة، به‌ كوشش‌ عدنان‌ درویش‌، قاهره‌، ١٤١٢ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
ابن‌ صیرفی‌، علی‌، نزهة النفوس‌ و الابدان‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ حبشی‌، قاهره‌، ١٩٧٣م‌؛
ابن‌ عماد، عبدالحی‌، شذرات‌الذهب‌، قاهره‌،١٣٥٠ق‌؛
افشار، ایرج‌، «كراسه‌»، میراث‌شهاب‌، قم‌،١٣٧٩ش‌،س‌٦، شمـ٤؛
بغدادی‌، هدیه‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
سخاوی‌، عبدالرحمان‌، الجواهر و الدرر، به‌ كوشش‌ حامد عبدالحمید و طه‌ زینی‌، قاهره‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
همو، الذیل‌ علی‌ رفع‌ الاصر، به‌كوشش‌ جودت‌ هلال‌ و محمد محمود صبح‌، قاهره‌،١٩٦٦م‌؛
همو، الضوء اللامع‌، بیروت‌، دارمكتبـة الحیاة؛
شوكانی‌، محمد، البدر الطالع‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌؛
عبدالبدیع‌، مصطفی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، تاریخ‌، قاهره‌،١٩٥٦م‌؛
عصام‌الدین‌ عمری‌، عثمان‌، الروض‌ النضر، به‌ كوشش‌ سلیم‌ نعیمی‌، بغداد، ١٣٩٤ق‌ / ١٩٧٤م‌؛
كحاله‌، عمررضا، معجم‌المؤلفین‌، بیروت‌،١٣٧٦ق‌ / ١٩٥٧م‌؛
نیز:

Ahlwardt; GAL, S.

رضوان‌ مساح‌