اِبْنِ وَهْبون، ابومحمد عبدالجلیل بن وهبون مُرسی (مق‌ ح ٤٨٣ ق / ١٠٩٠ م)، ادیب و شاعر دورۀ ملوک الطوایفدر اندلس که احتمالاً به سبب بزرگی سر، به وی لقب عامیانۀ دَمْغة داده بوده‌اند (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٧٩؛ عباس، حاشیۀ الذخیرة، ١(٢) / ٤٧٩).
ابن‌وهبون ظاهراً در مُرسیه متولد شد، سپس برای فراگیری دانش به اشبیلیه رفت و نزد ابوالحجاج اعلم شَنتَمری دانش آموخت و در ادب چیرگی یافت. شهرت وی با سرودن قصیدۀ بائیه‌ای در جواب بائیۀ ابن‌سراج، رقیب اعلم، در مدح معتمد بن عباد آغاز شد. گویند اعلم که قصیدۀ ابن‌سراج را تعریضی بر خود تلقی کرده بود، شاگردش ابن‌وهبون را به پاسخ‌گویی واداشت. شاعر به زودی مورد توجه ابن‌عمار (ﻫ م)، وزیر معتمد، قرار گرفت و سپس در زمرۀ مدیحه‌سرایان وی درآمد و از آن پس همواره در خدمت امیر بود (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٧٤-٤٧٥). زمانی هم که معتمد به علتی نامعلوم بر وی خشم گرفت و او را از خود راند، شاعر که به المریه رفته بود، همچنان به وی وفادار ماند و حتی دعوت ابن‌صمادح، امیرالمریه را برای پیوستن به بارگاه او نپذیرفت تا سرانجام توانست موجبات خشنودی معتمد را فراهم آورد و نزد او باز گردد (فتح بن خاقان، ٢٤٢؛ عمادالدین، ٢ / ١٠٢).
ابن‌وهبون در مدح ابن‌عمار نیز اشعاری سروده است (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٩٤-٤٩٥). پس از کشته شدن او به دست معتمد نیز دلیری کرد و قصیده‌ای در رثای او سرود (عمادالدین، ٢ / ٩٦) که بیتی از آن سخت مشهور است (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٣١؛ عمادالدین، همانجا).
از اشعار ابن‌وهبون قصاید و قطعه‌هایی بر جای مانده که موضوع غالب آنها مدح، وصف و تغزل است. از مهم‌ترین سروده‌های موجود او یکی مرثیه‌ای است در سوگ استادش اعلم شنتمری (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٧٨- ٤٧٩، ٤٨٣-٤٨٥) و دیگر قصیده‌ای در وصف کاخ معتمد (همو، ١(٢) / ٥٠٨-٥١١) و نیز آنچه شاعر دربارۀ نبرد زلاقه و همچنین سفر دریایی معتمد به مغرب برای دیدار یوسف بن تاشفین سروده است (همو، ١(٢) / ٤٩١-٤٩٢، ٥٠٣-٥٠٥؛ فتح بن خاقان، ١٣-١٤؛ عمادالدین، ٢ / ٩٨-١٠٢). سروده‌های تغزلی او که گرایش شاعر به غلام‌بارگی در آنها مشهود است، نمودار زندگی آسوده و بی‌بندوبار او و همتایان درباری اوست.
ابن‌وهبون در وصف، چیره‌دست بود. قصیدۀ وی در رثای اعلم نیز حاکی از باریک‌بینیهای فلسفی او در مسائلی چون مرگ و زندگی و سرنوشت انسان است. ازاین‌رو، منتقدان در سروده‌های وی نشانه‌هایی آشکار از تأثیر متنبی و ابوالعلاء معری (ﻫ م م) دیده‌اند (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٨٠؛ ضیف، ١٢٢-١٢٦؛ عباس، تاریخ، ١١٢- ١١٣، ١٢٧- ١٢٨؛ EI٢). در منابع اشاره‌ای به دیوان ابن‌وهبون نشده است، اما ابن‌بسام اشعار وی را در مجموعه‌ای با عنوان کتاب الاکلیل المشتمل علی شعر عبدالجلیل گرد آورده بوده (ابن‌بسام، ١(٢) / ٤٧٧) که اکنون نشانی از آن در دست نیست.
ابن‌وهبون در آستانۀ سقوط حکومت اشبیلیه، هنگامی که همراه ابن‌خفاجه (ﻫ م) به سوی مرسیه می‌رفت، در حملۀ غافلگیرانۀ گروهی از سواران مسیحی کشته شد (همو، ١(٢) / ٤٧٥، ٢(٣) / ٦٤٨- ٦٤٩؛ ضبی، ٣٨٨).

مآخذ

ابن بسام، علی، الذخیرة فی محاسن اهل الجزیرة، به کوشش احسان عباس، ج ١، بیروت، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م، ج ٢، لیبی / تونس، ١٩٨١ م؛
ضبی، احمدبن یحیی، بغیة الملتمس، قاهره، ١٩٦٧ م؛
ضیف، احمد، بلاغة العرب فی الاندلس، مصر، ١٣٤٢ ق / ١٩٢٤ م؛
عباس، احسان، تاریخ الادب الاندلسی، بیروت، دارالثقافة؛
همو، حاشیۀ الذخیرة (نک‌ : هم‌ ، ابن‌بسام)؛
عمادالدین کاتب، محمد بن محمد، خریدة القصر و جریدة العصر، به کوشش آذرتاش آذرنوش و دیگران، تونس، ١٩٧١ م؛
فتح بن خاقان، قلائد العقیان، بولاق، ١٢٨٤ ق؛
نیز:

EI٢

سیمین محقق