باهِلی، ابونصر احمد بن حاتم (د ٢٣١ق/ ٨٤٦م)، ادیب، نحوی، لغت‌شناس و راوی اشعار عرب. به گفتۀ ابن ندیم، باهلی در ٧٠ و چند سالگی درگذشته است (ص ٦١)، پس می‌توان پنداشت که میان سالهای ١٥٧تا ١٦٠ق دیده به جهان گشوده بوده است (نیز نک‌: قفطی، ١/ ٣٦). او در بصره رشد و نمو کرد و نسبت بصری (نک‌: میمنی، ٥٤٣) را نیز از همین‌جا کسب کرد. باهلی نزد اصمعی (د ٢١٦ق/ ٨٣١م) دانش آموخت و بعدها به روایت آثار او پرداخت (طبری، ٩/ ١٤٥؛ خطیب، ٤/ ١١٤). علاقه و دلبستگی باهلی به اسمعی تا بدانجا بود که به غلام اصمعی (زبیدی، ١٩٧) شهرت یافت. او را در شمار راویان موثق نهاده‌اند (ذهبی، ٣٥) و اصمعی خود نیز به وثوق و عدالتش گواهی داده است (زبیدی، ١٩٨). گویا این اعتماد متقابل، به سبب نسبت خویشاوندی نزدیک میان آن دو بوده است (یاقوت، ١/ ٤٠٥؛ سیوطی، بغیة...، ١/ ٣٠١: شاید خواهرزادۀ اصمعی بوده است). افزون بر آن باهلی، لغت و ادب عربی را از ابوعبیده (د ح ٢١٠ق/ ٨٢٥م)، ابوزید انصاری (د ٢١٥ق) و ابوعمرو شیبانی (د ٢١٠ق) نیز روایت کرده بود (همو، المزهر...، ٢/ ٤٠٨، ٤١١).
باهلی بعدها در بغداد آموخته‌های خود را کمال بخشید و بر دقایق صرفی و نحوی تسلط یافت (نک‌: یاقوت، همانجا؛ ابن تغری بردی، ٢/ ٢٥٩). با اینهمه، دانش او ظاهراً از این حد فراتر نرفت و به پهنۀ دیگر علوم نرسید. باهلی همچون استادان خود از آراء مکتب بصره پیروی می کرد (EI٢ ). او با مشاهیر علم و ادب دوستی و مجالست و مباحثه داشت (نک‌: زجاجی، ١١٦، ٢٨٢). ابراهیم حربی، ابن سکیت و ابوالعباس ثعلب در محضر او دانش آموختند و از وی روایت کردند (خطیب، همانجا؛ قفطی، ١/ ٣٦-٣٧). باهلی در حدود سال ٢٢٠/ ٨٣٥م به دعوت خصیب بن سالم (خصیب بن اسلم) به اصفهان سفر کرد و آثار اصمعی و گزیده‌هایی از اشعار جاهلی و اسلامی را در آنجا بازخواند، وی پس از چند ماه عازم حج شد و آنگاه به بصره بازگشت (یاقوت، ١/ ٤٠٦-٤٠٧؛ سیوطی، بغیة، همانجا).

آثار

بیشتر آثار و رساله‌هایی که وی همچون پیشینیان خود در زمینۀ علم لغت نگاشته بود، اینک از میان رفته است و تنها گزیده‌هایی از آن در تألیفات ادبای متأخر یافت می‌شود. آثار شناخته شدۀ وی اینهاست» ١. الابل (بغدادی، ١/ ٢٦١). ٢. ابیات المعانی (ابن ندیم، همانجا)، که ابوتمام در نگارش حماسۀ خود و ابوالفرج اصفهانی در الاغانی از آن روایت کرده‌اند. ابوعلی قالی این اثر را با خود به اندلس برد و از آن با عنوان کتاب معانی الشعر یاد کرد (ابن خیر، ٣٩٨؛ GAS, II/ ٥٩, ٦٧). ٣. الاجناس (در ٢ج)، که در اندلس مشهور بود. باهلی این اثر را بر مبنای کتابی به همین نام از اصمعی، و با اضافاتی از ابوزید انصاری نوشته، و جوهری در صحاح اللغه به آن استناد جسته است (ابن‌خیر، ٣٨١، ٣٩٨؛ GAS, VIII/ ٨٨). ٤. اشتقاق الاسماء. این اثر در کتابخانۀ اسعد افندی در استانبول (شم‌ ٢٣٥٧) یافت می‌شود (دفتر...، ١٣٧). ٥. الالفاظ، که از منابع احمد بن یوسف فهری (د ٦٩١ق/ ١٢٩٢م) در تألیف کتاب تحفة المجد الصریح فی شرح کتاب الفصیح بوده است (نک‌: میمنی، همانجا). ٦. الجراد. ٧. الخیل (یاقوت، ١/ ٤٠٦). ٨. الزرع و النخل (ابن ندیم، همانجا). ٩. السلاح، که بیرونی در الجماهر و ازهری در تهذیب، گزیده‌ها و روایاتی از آن نقل کرده‌اند. به گفتۀ برخی از محققان این کتاب در اصل از آن اصمعی بوده که باهلی آن را تصحیح، یا روایت کرده است (GAS, VIII/ ٨٩). ١٠. الشجر و النبات. این اثر که منبع مورد استناد ابوحنیفۀ دینوری در تألیف کتاب النبات بود، تا سدۀ ٧ق/ ١٣م در حلب یافت می‌شد (قفطی، ١/ ٣٦؛ GAS، همانجا). ١١. شرح دیوان ذی‌الرمه، که میان سالهای ١٣٩٢-١٣٩٤ق/ ١٩٧٢-١٩٧٤م در ٣مجلد در دمشق به چاپ رسید. ١٢. الطیر (بغدادی، ١/ ٣١٢). ١٣. اللبأ و اللبن، که در سدۀ ٧ق/ ١٣م در حلب موجود بود (GAS، همانجا). ١٤. ما یلحن فیه العامة (ابن ندیم، همانجا)، مشتمل بر الفاظ و تعابیر غلط عامیانه که محمد بن حسن زبیدی در لحن العوام خود (قاهره، ١٩٦٤م) به آن استناد جسته است (GAS, VIII/ ٨٨).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن خیر، محمد، فهرسة، به کوشش ف. کودرا، بغداد، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
بغدادی، ایضاح؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/ ١٩٣١م؛
دفتر کتبخانۀ اسعد افندی، استانبول، مطبعۀ محمود بیک؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث سالهای ٢٣١-٢٤٠ق، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، دارالکتاب العربی؛
زبیدی، محمد، طبقات النحویین و اللغویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛
زجاجی، عبدالرحمان، مجالس العلماء، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، کویت، ١٩٦٢م؛
سیوطی، بغیةالوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق؛
همو، المزهر، به کوشش محمد احمد جادالمولیٰ و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
طبری، تاریخ؛
قفطی، علی، انباءالرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٥٠م؛
میمنی، عبدالعزیز، «السفر الاول من تحفة المجد الصریح... »، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٦٠م، ج ٣٥؛
یاقوت، ارشادالادیب، به کوشش مارگلیوث، قاهره، ١٩٢٣م؛
نیز:

EI٢ ;
GAS.
عزت ملاابراهیمی