دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٠٦ - خزرجی، ضیاءالدین ابومحمد
خزرجی، ضیاءالدین ابومحمد
نویسنده (ها) :
رضوان مساح
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٢٧ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
خَزْرَجی، ضیاءالدین ابومحمد عبدالله، ادیب اندلسی سدۀ ٧ ق / ١٣ م، و سرایندۀ قصیدۀ الرامزة فی علمی العروض و القافیة.
در منابع نام، نسب و حتى نام پدر وی به چند روایت آمده، و با کسان دیگر خلط شده است. در بیشتر منابع، نام وی عبدالله آمده است. نام پدر او محمد (ششن، نوادر ... ، ٢ / ١٧٦، فهرس ... ، ٣ / ٣٤٤؛ عواد، ٢ / ٧٢) یا عثمان (ششن، همان، ٢ / ٥٨٩؛ عواد، ٤ / ٤٧٨؛ نیز نک : واگنر، I / ٢٥٩؛ آربری، II / ١٠٤؛ ورهووه، ٢٨٣) آمده، اما در برخی از منابع، عثمان نام جد وی دانسته شده است ( آلوارت، XVIII / ٣٢٥؛ «مجموعه ... »، ١٧١).
بیشتر فهرستنویسان نام خزرجی را با نام انصاری، ابوعبدالله محمد بن عبدالله مالکی اندلسی اسکندری، معروف به ابوالحسن و ابوالجیش (د ٥٤٩ ق / ١١٥٤ م) صاحب الرسالة الاندلسیة یا الرسالة العروضیة یا کتاب الاندلسیة فی علم العروض (نک : چلبی، ١٠٨؛ زرکلی، ٦ / ٢٣٠؛ پرچ، ٣٣٠ / I؛ «مجموعه»، ١٧٢-١٧٣) درهم آمیختهاند. به همین سبب، برخی خزرجی را «ابوالجیش مغربی» (کحاله، ٦ / ١١١؛ بـغدادی، ١ / ٤٦٠؛ سرکیس، ١ / ٨٢١؛ واندیک، ٢٦٠؛ میهی،٤ / ١٩٥)، «مالکی» و «اسکندری» (علوش،١ / ٣٧٠؛ دانشپژوه، ٣٤١؛ دفتر ... ، ٢٤٣؛ «فهرست ... »، ٢٦)، و حتى «انصاری» (واندیک، سرکیس، نیز پرچ، همانجاها) یاد کردهاند، که همگی نادرست است.
رنه باسه در شرح حالی که برای خزرجی، ضیاءالدین ابوالحسن علی بن محمد (د ٦٨٦ ق؛ نک : ه م) آورده (نک : EI١)، وی را با خزرجی، صاحب مدخل خلط کرده، و شرح حال این دو را به هم آمیخته است (نک : دائرةالمعارف ... ). اسمور نیز در شرح حالی که برای خزرجی صاحب مدخل نوشته، به لغزشهای رنه باسه اشاره کرده، اما خود شرح حالی از وی نداده و تنها به قصیدۀ (نک : دنبالۀ مقاله) خزرجی پرداخته است (نک : EI٢).
منابع و حتى شارحان و ناسخان قصیدۀ وی، از زندگی خزرجی اطلاعی به دست نمیدهند، اگرچه زرکلی اشاره میکند که وی در اسکندریه کشته شده است (٤ / ١٢٤)؛ اما احتمال دارد حتى این ماجرا هم مربوط به ابوعبدالله انصاری، معروف به ابوالجیش باشد.
سال مرگ وی نیز بسیار متفاوت است و آن را یکی از سالهای ٥٤٩ ق / ١١٥٤ م (ششن، نوادر، همانجا؛ ظاهریه، ٤٠٠)، ٦٢٦ ق / ١٢٣٠ م (بانکیپور، XX / ٢١٩؛ پرچ، نیز علوش، همانجاها؛ طنجی، ٣ / ٦٥٥)، ٦٢٧ ق / ١٢٣٠ م (واندیک، علوش، همانجاها)، ٦٤٠ ق / ١٢٤٢ م (هوتسما،٣٨ ) و ٦٥٠ ق / ١٢٥٢ م (ورهـووه، نیـز آربری، واگنر، همانجاها؛ GAL, I / ٣٨٠) دانستهاند.
آنچه باعث شده است که نام خزرجی در کتابها ماندگار شود، قصیدۀ معروف او با عنوان الرامزة فی علمی العروض و القافیة یا الرامزة الشافیة فی علم العروض و القافیة معروف به القصیدة الخزرجیة، الخزرجیة یا الرامزة و الرامزة الوافیة است (فاضل، ٣ / ١٢٨٤، ١٤٩٩). این قصیده در ٩٦ بیت در بحر طویل، در علم عروض و قافیه سروده شده است. از قرن ٤ تا ١٢ ق رسالههای بسیاری در علم عروض نوشته شده و القصیدة الخزرجیة را میتوان یکی از این رسالههای آموزشی به شمار آورد که بر اساس نظریۀ خلیل بن احمد در اوزان شعری (٥ دایره و ١٥ بحر) سروده شده است و مبتدی میبایست آن را حفظ میکرد.
این قصیده بارها چاپ شده است که ازجمله گوادانلی آن را در ١٦٤٢ م / ١٠٥٢ ق در رم منتشر کرد. رنه باسه نیز آن را در ١٩٠٢ م / ١٣٢٠ ق به زبان فرانسه ترجمه کرد و در الجزایر به چاپ رسانید؛ اما اشتباهات بسیاری در گفتههای وی راه یافته است (نک : EI١;
EI٢).
شروح بسیاری بر این قصیده نوشته شده، و بروکلمان از ٢٧ شرح نام برده است (GAL، همانجا؛ GAL, S, I / ٥٤٥-٥٤٦؛ نیز نک : آلوارت،XVIII / ٣٢٥-٣٣١ ). حاجی خلیفه شرح سید شریف اندلسی، محمد حسنی سبتی (د ٧٦٠ ق / ١٣٥٩ م) را کهنترین آن شروح دانسته است (١ / ٨٣٠؛ نیز نک : آلوارت، XVIII / ٣٢٦). از این میان، تنها دو شرح به چاپ رسیده است: یکی شرح بدرالدین ابوعبدالله محمد بن ابی بکر مخزومی دمامینی (د ٨٢٨ ق / ١٤٢٥ م) با عنوان العیون الفاخرة الغامزة على خبایا الرامزة و دیگری شرح زکریا انصاری با عنوان «فتح رب البریة بشرح القصیدة الخزرجیة» که در حاشیۀ شرح دمامینی آمده است. این دو شرح یک بار در المطبعة الخیریه، سال ١٣٢٣ ق / ١٩٠٥ م، در ١٠٢ صفحه، و بار دیگر در قاهره، ١٤١٢ ق / ١٩٩١ م، در ١٠٤ صفحه منتشر شده است.
دمامینی و زکریا انصاری هرکدام بر اساس موضوع ابیات قصیده، به ترتیب به ٢٣ و ٢٢ موضوع در علم عروض پرداختهاند که اینها ست: القاب ابیات، زحاف منفرد و مزدوج (دمامینی، ٢٤-٣٠؛ انصاری، ٢٤-٣٠)، معاقبه و مراقبه و مکانفه، و علل اجزاء (دمامینی، ٣١-٤٥؛ انصاری، ٣١-٤٥). ٥ دایره و ١٥ بحر معروف در شعر، موضوع اصلی قصیده است که در این دو شرح نیز به تفصیل به آن پرداخته شده است. در بیان عللی که در مقام زحاف به کار رفته، نیز به ١٥ بحر معروف عرب پرداخته شده است (دمامینی، ٥- ٨، ١٥-٢٢؛ انصاری، ٥- ٨، ١٥-٢٢). دمامینی فصلی را به شرح ابنبری بر کتاب عروض اختصاص داده (ص٨٥) که شرح انصاری از این بحث تهی است. هر دو شرح با موضوع «قافیهها و
عیبها» پایان میپذیرند (همو، ٨٦؛ انصاری، ٨٦). در این دو شرح، به گفتههای صاحبنظرانی چون خلیل، اخفش، سبکی، زمخشری، زجاج، ابوالحکم و قطرب استناد بسیار شده است (نک : ص ٣، ٤، ٦٥، ٦٧، ٨٦، جم ). گفتنی است که دمامینی شرح سید شریف ابوعبدالله محمد بن احمد حسنی (یا حسینی) سبتی بر قصیدۀ الخزرجیة را پیش رو داشته است (ص ٣).
افزون بر این کتاب، علل الاعاریض و مختصر فی علل الاعاریض را نیز به وی نسبت دادهاند (زرکلی، ٤ / ١٢٤؛ سرکیس، ١ / ٨٢١)، حال آنکه هر دو کتاب از آن ابوعبدالله انصاری معروف به ابوالجیش است (نک : شورا، ٢ / ٣٠٣؛ پرچ، I / ٣٣٠، مقدمۀ کتاب).
مآخذ
انصاری، زکریا، «فتح رب البریة بشرح القصیدة الخزرجیة»، در حاشیۀ العیون ... (نک : هم ، دمامینی)؛
بغدادی، هدیه؛
چلبی، داوود، مخطوطات الموصل، بغداد، ١٣٤٦ ق / ١٩٢٧ م؛
حاجیخلیفه، کشف؛
دانشپژوه، محمدتقی، فهرست نسخههای خطی، کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق و ... دانشگاه تهران، تهران، انتشارات دانشگاه؛
دائرةالمعارف آریانا، کابل، ١٩٧٦ م؛
دفتر کتبخانۀ ایاصوفیه، استانبول، ١٣٠٤ ق؛
دمامینی، محمد، العیون الفاخرة الغامزة على خبایا الرامزة، المطبعة الخیریه، ١٣٢٣ ق؛
زرکلی، الاعلام؛
سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ق / ١٩٢٨ م؛
ششن، رمضان، فهرس مخطوطات مکتبة کوپریلی، استانبول، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، نوادر المخطوطات العربیة فی مکتبات ترکیا، بیروت، دار الکتب الجدید؛
شورا، خطی؛
طنجی، بدر عمرانی و محمد سعید غازی، الفهرس الوصفی لمخطوطات خزانة المسجد الاعظم بوزان، رباط، ١٤٢٩ ق / ٢٠٠٨ م؛
ظاهریه، خطی (علوم اللغة العربیه)؛
علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة المحفوظة فی الخزانة العامة برباط الفتح، پاریس، ١٩٥٤ م؛
عواد، کورکیس، الذخائر الشرقیة، بیروت، دار الغرب اسلامی؛
فاضل، محمود، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ جامع گوهرشاد مشهد، مشهد، ١٣٦٧ ش؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
میهی، احمد و محمد ببلاوی، فهرست الکتب العربیة المحفوظة بالکتبخانة الخدیویة المصریة، قاهره، ١٣٠٧ ق؛
واندیک، ادوارد، اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، به کوشش محمد علی بیلاوی، قاهره، ١٣١٣ ق / ١٨٩٦ م؛
نیز:
Ahlwardt ;
Arberry, A. J., A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin, ١٩٥٦;
Bankipore ;
Catalogo de los manuscritos arabes, Madrid, ١٨٨٩;
EI١;
EI٢;
GAL;
GAL, S;
Houtsma, M., Catalogue d’une collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦;
Pertsch ;
Sobranie vostochnykh rukopiseĭ Akademii Nauk Uzbekstkoĭ SSR, eds. A. A. Semenov et al., Tashkent, ١٩٦٠;
Voorhoeve ;
Wagner, E., Arabische Handschriften, Wiesbaden, ١٩٧٦.
رضوان مساح