اِبْنِ وَلاد، شهرت چند تن از افراد خاندانی نحوی از اعراب تمیمی که ٢ تن از آنان نامبردارند. جدّ آنان، ولید بن محمد که ولاد نیز خوانده می‌شد، اصلاً بصری بود، ولی در مصر رشد یافت و سپس به عراق آمد (قفطی، ٣ / ٣٥٤). به گفتۀ قفطی (همانجا) وی محضر درس خلیل بن احمد فراهیدی (د ح ١٧٠ ق / ٧٨٦ م) را درک کرد، اما با توجه به تاریخ درگذشت ولید در ٢٦٣ ق (سیوطی، ٢ / ٣١٨)، این نکته ناپذیرفتنی می‌نماید (نیز نک‌ : زبیدی، ٢١٣). وی سپس به مصر بازگشت. او را نخستین فرد از نحویان مصر شمرده‌اند (همانجا). پس از مرگ وی، فرزند و نواده‌اش دنبالۀ کار او را گرفتند:

١. ابوالحسین محمد بن ولید

(د ٢٩٨ ق / ٩١١ م). وی به هنگام مرگ، تقریباً ٥٠ ساله بوده است (همو. ٢١٧). بنابراین، تولد او باید در حدود ٢٤٨ ق باشد. وی احتمالاً در مصر متولد شد و در همانجا رشد یافت. به ظن قوی، آموزش نحورا نخست نزد پدر آغاز کرد و سپس نزد برخی استادان دیگر چون ابوعلی دینوری دانش آموخت (همو، ٢١٥، ٢١٧؛ یاقوت، ١٩ / ١٠٥). آنگاه به بغداد رفت و الکتاب سیبویه را نزد ابوالعباس مُبَرَّد آموخت و از استادان دیگری چون ابوالعباس ثعلب بهره برد. پس از ٨ سال اقامت در عراق، به مصر بازگشت و به کار تدریس و آموزش نحو پرداخت و سرانجام در همانجا درگذشت (زبیدی، ٢١٧؛ قفطی، ٣ / ٢٢٤؛ یمانی، ٣٣٩). کتابی به نام المنمَّق در نحو به او نسبت داده‌اند (زبیدی، یمانی، همانجاها؛ ابن قاضی شهبه، ٢٧٣).

٢. ابوالعباس احمدبن محمدبن ولید

(د ٣٣٢ ق / ٩٤٤ م). وی احتمالاً آموزش خود را نخست نزد پدر آغاز کرد و سپس به بغداد رفت و در محضر استادانی چون ابواسحاق زجّاج و دیگران نحو آموخت (یاقوت، ٤ / ٢٠٢؛ قفطی، ١ / ٩٩). ابواسحاق زجاج او را بسیار گرامی می‌داشت و بر دیگر شاگردان خود و حتی ابن‌نحاس رجحان می‌داد (زبیدی، ٢١٩). او سپس به مصر بازگشت و به کار تدریس و آموزش نحو پرداخت (قفطی، همانجا). گفته‌اند که یکی از حکام مصر مجالسی ترتیب می‌داد تا در آن ابن‌نحاس و ابن‌ولاد با یکدیگر مناظره کنند. زبیدی (همانجا) یکی از این مناظره‌ها را نقل کرده است (نیز نک‌ : یاقوت، همانجا؛ قفطی، ١ / ١٠٠).
ابوالعباس آثاری تألیف کرده که برخی از آنها در دست است: ١. الانتصار. از این کتاب که ردی است بر اشکالات ابوالعباس مبرّد بر الکتـاب سیبویه، نسخه‌ای در موزۀ عراق (نک‌ : نقشبندی، شم‌ ‌٢٥) و نسخۀ دیگری در قاهره موجود است (نک‌ : عضیمه، ١ / ٩٥)؛ ٢. المقصور و الممدود. این کتاب نخستین بار به کوشش برونله در لیدن (١٩٠٠ م) و سپس به کوشش محمد بدرالدین النعسائی در مصر (١٣٢٦ ق / ١٩٠٨ م) منتشر شد.
برخی از محققان نیز اختلافات نحوی میان ابن نحاس و ابن‌ولاد، منقول در کتاب تذکرة النحاة ابوحیان غرناطی (ص ٦٠٠) را که به عنوان «المسائل التی جرت بین النحاس و ابن ولاد ... » آمده است، از تألفات ابن‌ولاد دانسته‌اند (نک‌ : GAS, IX / ٢٠٧).
به گفتۀ قفطی (١ / ٩٩)، ابوالعباس به املای کتابی در «معانی قرآن» آغاز کرد، اما هنوز بخشی از سورۀ بقره را تمام نکرده بود که درگذشت. از آنچه او املا کرده نیز اثری به جای نمانده است.

مآخذ

ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات النحاة و اللغویین، به کوشش محسن عیاض، نجف، ١٩٧٤ م؛
ابوحیان غرناطی، محمد بن یوسف، تذکرة النحاة، به کوشش عفیف عبدالرحمن، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٤ م؛
زبیدی، محمد بن حسن، طبقات اللغویین و النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهین، قاهره، دارالمعارف؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
عضیمه، محمد عبدالخالق، مقدمه بر المقتضب ابوالعباس مبرد، بیروت، عالم الکتب؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
عضیمه، محمد عبدالخالق، مقدمه بر المقتضب ابوالعباس مبرد، بیروت، عالم الکتب؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٦٩ ق / ١٩٥٠ م؛
نقشبندی، اسامة ناصر، المخطوطات اللغویة فی مکتبة المتحف العراقی، بغداد، ١٩٦٩ م؛
یاقوت، ادبا؛
یمانی، عبدالباقی بن عبدالمجید، اشارة التعیین فی تراجم النحاة و اللغویین، ریاض، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
نیز:

GAS.

علی بهرامیان