اوسِ بْنِ حَجَر، از نخستین شاعران جاهلی. ابن سلام او را در ردیف كعب و حُطَیئه، در طبقۀ دوم شعرا (ص ٩٧)، و ابوعبیده در طبقۀ سوم نهاده است (نک‌ : ابوالفرج، ١١/ ٧٠).
از دورترین زمانها، نام این شاعر تمیمی در تألیفات عربی وارد شده، و شعرش دست‌مایۀ لغت‌شناسان در استشهاد گردیده است. تنها روایت قابل توجه در شرح احوال اوس افسانۀ زمین خوردن اوست كه بر اثر آن پایش می‌شكند و به یاری حلیمه دختر فضاله كه او را در آن حال یافته بود، از مرگ می‌رهد و بهبود می‌یابد. این ماجرا، مایۀ یكی از زیباترین مرثیه‌های عرب در سوگ فضاله می‌گردد (همو، ١١/ ٧٢). در روایت دیگری كه ابن حبیب آورده (ص ٣٥٦)، او به مكه نیز رفته، و مهمان ابوجهل شده است؛ نیز گفته‌اند كه او با دربار حیره رابطه داشت (EI٢, I/ ٧٧٢؛ نیز نک‌ : بلاشر، II/ ٢٩٣؛ نالینو، ٥٢ ff)، اما این امر مسلم به نظر نمی‌رسد. مؤلفانی چون ابوالفرج و ابن قتیبه به این امر اشاره نک‌رده‌اند و در دیوان وی نیز تنها یك بار به حیره (ص ٤١)، یك بار به منذر (ص ٤٧) و یك بار به ابن هند (ص ٤٨) اشاره شده است. تولد او را برخی حدود سال ٥٢٠ و برخی حدود سال ٥٣٥ م پنداشته‌اند (نک‌ : GAS, II/ ١٧١).
گویند اوس، بزرگ‌ترین شاعر مُضَر بود، تا آنک‌ه نابغه و زهیر پدید آمدند و نام او را به فراموشی افكندند، هرچند كه تمیمیان هیچ گاه حاضر نشدند كسی را بر او برتری دهند (ابوالفرج، همانجا).
در ١٨٩٢ م گایر قطعات بازمانده از دیوان او را گردآورد و در وین به چاپ رساند، اما ابیات پراكنده را كه بسیار فراوان بودند، فروگذاشت. رنج گردآوری این ابیات را محمد یوسف نجم برخود هموار كرد و براساس ١٣٥ مأخذ قدیم و جدید، دیوان او را دوباره در ١٩٦٠ م در بیروت منتشر كرد.
اصمعی مطلع مرثیه‌ای را كه او در سوگ فضاله سروده، بهترین مطلع میان مرثیه‌های عرب دانسته است (نک‌ : ابن قتیبه، ١/ ٦٥) و در زمان ما بلاشر (همانجا) و طه حسین (١/ ٢٧٣) می‌پندارند كه شعر او زندگی بدویان را به نیكی نمایش می‌دهد و واژگانش نیز بسیار كهن و استوار و گاه «غریب» است و اصولاً در شعر او، نسبت به شعر نابغه و زهیر، جعلیات كمتری راه یافته است.

مآخذ

ابن حبیب، محمد، المنمق، به كوشش خورشید احمد فاروق، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
ابن سلام جحمی، محمد، طبقات فحول الشعراء، به كوشش محمود محمد شاكر، قاهره، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
ابن قتیبه، عبدالله، الشعر و الشعراء، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٨٦ ق/ ١٩٦٦ م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی؛
اوس بن حجر، دیوان، به كوشش محمد یوسف نجم، بیروت، ١٣٩٩ ق/ ١٩٧٩ م؛
حسین، طه، من تاریخ الادب العربی، بیروت، ١٩٨١ م؛
نیز:

Belachère, R., Histoire de la littérature arabe, Paris, ١٩٦٤;
EI٢;
GAS;
Nallino, C. A., La Littérature arabe, Paris, ١٩٥٠.
آذرتاش آذرنوش