اِبْنِ اَميرِ حاج‌، ابوجعفر محمد بن‌ حسين‌ حسينی‌ (د ح‌ ١١٨٠ ق/ ١٧٦٦ م)، عالم‌، اديب‌ و شاعر شيعی‌ مذهب‌ نجفی‌. نسب‌ وی‌ با ٢٢ واسطه‌ به‌ امام‌ زين‌العابدين‌ سجاد (ع‌) می‌رسد (مدرس‌، ٧/ ٣٩٣). از زادگاه‌ و تاريخ‌ تولد و زندگانی‌ او اطلاع‌ دقيقی‌ در دست‌ نيست‌، جز اينكه‌ نوشته‌اند وی‌ ساكن‌ نجف‌ اشرف‌ بوده‌ و در همان‌ شهر درگذشته‌ است‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، ٢٠٤). دربارۀ استادان‌ و شاگردان‌ وی‌ نيز آگاهی‌ چندانی‌ نيست‌ و تنها محسن‌ امين‌ (٩/ ٢٥٩) يكی‌ از استادان‌ وی‌ را، به‌ نام‌ سيدنصرالله‌ بن‌ حسين‌ حائری‌ مدرس‌ نام‌ برده‌ است‌.
چند اثر به‌ ابن‌ اميرحاج‌ نسبت‌ داده‌اند كه‌ تاكنون‌ فقط يكی‌ از آنها به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌ و آن‌ كتاب‌ شرح‌ الشّافيۀ ابوفراس‌ است‌ كه‌ برای‌ ابوسعد عبدالله‌ فخری‌زاده‌، قاضی‌ عراق‌ تأليف‌ كرده‌ است‌ (آقابزرگ‌، الذريعة، ١٣/ ٣١٥). تأليف‌ كتاب‌ در ١١٧٤ ق‌ آغاز و در ١١٨٣ ق‌ پايان‌ يافته‌ و سپس‌ به‌ چاپهای‌ متعدد رسيده‌ است‌ (همان‌، ١/ ٤٦٦، ٨/ ٣٥؛ مشار، ٥٥٣). آنچه‌ از آثار خطی‌ وی‌ می‌شناسيم‌ عبارت‌ است‌ از: الآيات‌ الباهرات‌ فی‌ معجزات‌ النبی‌ (ص‌) و الائمة الهداة (ع)‌، كه‌ آن‌ را برای‌ سيدنصرالله‌ بن‌ حسين‌ حائری‌ مدرس‌ (استاد خود) به‌ نظم‌ درآورده‌ است‌ (مدرس‌، ٣٩٣). نسخه‌ای‌ ناقص‌ از اين‌ كتاب‌ در كتابخانۀ شخصی‌ محمدعلی‌ خوانساری‌ موجود بوده‌ است‌ (آقابزرگ‌، الذريعة، ١/ ٤٥)؛ ارجوزة فی‌ تاريخ‌ المعصومين‌ الاربعة عشر، كه‌ به‌ گفتۀ آقابزرگ‌ (همان‌، ١/ ٤٦٦) ضمن‌ مجموعه‌ای‌ در خزانۀ كتب‌ آل‌ عيسی‌ العطار در بغداد موجود بوده‌ و خود او آن‌ را ديده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ با عنوان‌ منظومة فی‌ تواريخ‌ الائمه‌ (ع‌) نيز ياد شده‌ است‌؛ تاريخ‌ نورالباری‌، ديوان‌ شعری‌ است‌ در تاريخ‌ اهل‌ بيت‌ كه‌ آن‌ را بعد از كتاب‌ الآيات‌ الباهرات‌ در اواخر عمر در ١١٧٧ ق‌ سروده‌ و در پايان‌ آن‌ ارجوزه‌ای‌ راجع‌ به‌ سلسله‌ نسب‌ فخری‌زاده‌ آورده‌ است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در مكتبۀ شيخ‌ محمد سماوی‌ موجود است‌ و آقابزرگ‌ (همان‌، ٢/ ٢٩٢-٢٩٣) آن‌ را ديده‌ و نوشته‌ است‌ كه‌ گويا به‌ خط خود ناظم‌ است‌. وی‌ در مقدمۀ مآثر، خود را «شاعر آل‌ رسول‌الله‌» خوانده‌ است‌ (ابن امیر الحاج، ١)؛ مآثر آباءِ خاتم‌ الانبياء كه‌ دربارۀ معرفی‌ نياكان‌ پیامبر (ص‌)‌ است‌ نسب آن‌ حضرت‌ را با ٤٩ واسطه‌ به‌ حضرت‌ آدم‌ رسانده‌ است‌. نسخه‌ای‌ از اين‌ كتاب‌ به‌ خط ابوالقاسم‌ شريف‌ اصفهانی‌ مازندرانی‌ در ١٢٧١ ق‌ به‌ شمارۀ ٦٢٢٥ در كتابخانۀ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ (مركزی‌، ١٦/ ٢٢١) موجود است‌؛ نفثات‌ المصدور، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ محمد سماوی‌ محفوظ است‌ (جامعه‌، ٤(٢)/ ٢٨٨).

مآخذ: آقابزرگ‌، الذريعة؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة فی‌ القرن‌ الثانی‌ بعد العشرة، نسخۀ خطی‌، كتابخانۀ شخصی‌ سيدعزيز طباطبائی‌ در قم‌؛ ابن‌ امير حاج‌، محمد بن حسین، مآثر آباء خاتم‌ الانبياء، فيلم‌ نسخۀ شمارۀ ٦٢٢٥ كتابخانۀ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌؛ امين‌، محسن‌، اعيان‌ الشيعة، به‌ كوشش‌ حسن‌ الامين‌، بيروت‌، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م‌؛ جامعه‌، خطی‌؛ مدرس‌، محمدعلی‌، ريحانة الادب‌، تبريز، ١٣٤٧ ش‌؛ مركزی‌، خطی‌؛ مشار، چاپی‌ عربی‌.

علی‌ رفيعی‌