آلْوارْت، فون ویلهلم تئودور (١٨٢٨- ١٩٠٩ م)، خاورشناس آلمانی، متخصص زبان و ادب کهن عرب و فراهم آورندۀ یکی از مفصل‌ترین فهرستهای نسخه‌های خطی عربی. آلوارت در گرایفسوالت، شمال آلمان شرقی بر کرانۀ دریای بالتیک، دیده به جهان گشود و در همین شهر نیز درگذشت. وی پس از مدتی کتابداری در دانشگاه گرایفسوالت، در ١٨٦١ م به مقام استادی این دانشگاه رسید. او که به پژوهش در میراث کهن زبان و ادب عرب همت گماشته بود، به مراکز مهم خاورشناسی سفرهای بسیاری کرد و عمر خویش را در راه تحصیل، تدریس و معرفی فرهنگ و ادب شرق به‌ویژه ادب عرب گذراند. بر جلد دیوانهایی که منتشر می‌کرد نام خویش را وَلیمِ بن الوَرْدِ البروسی ضبط می‌کرد.

آثار

آلوارت کوشش و توان خود را وقف شناختن و شناساندن آثار نظم و نثر عربی کرد. عنایت خاصی به شعر جاهلی و ارجوزه‌های آن داشت و آنچه در این زمینه منتشر ساخت، از اعتبار ویژه‌ای برخوردار است. کارهای او دربارۀ شعر کهن عرب حکایت از تبحر وی در زبان و ادب عرب و ژرف‌بینی و شناخت او از متون شعر قدیم عرب دارد. با وجود گذشت حدود ٨٠ سال از تاریخ نشر این آثار، هنوز از مراجع معتبر اهل پژوهش در زمینۀ ادب کهن عرب محسوب می‌شود. مهم‌ترین آثار او در این زمینه بدین‌شرح است: ١. «شعر و شاعری در عربی»، گوتینگن، ١٨٦٥ م، شامل گفتارهایی دربارۀ شعر و فنّ شاعری نزد اعراب؛ ٢. دیوان طَهمان الکِلابی، لیدن، ١٨٥٨ م؛ ٣. الفخری فی الآداب السلطانیة، نوشتۀ محمدبن طباطبا معروف به ابن الطِقْطَقی (ح ٦٦٠- ٧٠٩ ق / ١٢٦٢- ١٣٠٩ م)، گوتینگن، ١٨٦٠ م. الفخری کتابی است به عربی در علم سیاست و تاریخ مختصری از دولتهای اسلامی؛ ٤. دیوان ابی‌نوُاس، گرایفسوالت، ١٨٦١ م، شامل بخشی از سروده‌های حسن بن هانی حَکَمی اهوازی (ح ١٣٠تا ١٤٥- ح ٢٠٠ ق / ٧٤٨ تا ٧٦٢-٨١٦ م)؛ ٥. فتوح ‌البلدان نوشتۀ احمدبن یحیی بلاذری (د ٢٧٩ ق / ٨٩٢ م)، با همکاری میخائیل یان دخویه محقق هلندی (١٨٣٦- ١٩٠٩ م)، سه جزء، گرایفسوالت، ١٨٦٣- ١٨٦٨ م. همین کتاب را دخویه با مقدمه‌ای به لاتین در ١٨٦٣-١٨٦٦ م در لیدن منتشر ساخت؛ ٦. العقد الثمین فی دواوین الشعراء الجاهلین، گرایفسوالت، ١٨٦٩ م، لندن، ١٨٧٠ م، پاریس ١٩٠٢ م، شامل اشعار ٦ شاعر نامدار عرب: نابغة، عَنْتَرة، طَرَفَة، زُهَیر، عَلْقَمة و امرؤالقیس. این کتاب مقدمه‌ای به انگلیسی و ذیلی مشتمل بر فهرست نسخه‌های خطی عربی پاریسی، لیدن و گوتا دارد؛ ٧. «ملاحظاتی در باب اصالت شعر جاهلی عرب» گرایفسوالت، ١٨٧٢ م؛ ٨. تاریخی بی‌عنوان، احتمالاً جزء یازدهم انساب ‌الاشراف بلاذری، گرایفسوالت، ١٨٨٣ م؛ ٩. «فهرست نسخه‌های خطی عربی کتابخانۀ سلطنتی برلین» در ١٠ جلد، به آلمانی، برلین، ١٨٨٧- ١٨٩٩ م. این اثر بزرگ‌ترین کار آلوارت و یکی از کامل‌ترین فهرستهای کتابهای خطی عربی به شمار می‌آید. فهرست آلوارت بیش از ١٠ هزار دست نوشتۀ عربی را معرفی می‌کند؛ ١٠. اشعار خلف‌ الاحمر، گرایفسوالت، ١٨٩٥ م، شامل متن مصحَّح عربی همراه با ترجمه و شرح اشعاری از ابومحرز خلف‌بن حیّان معروف به الاحمر، ادیب، شاعر و نقاد عرب، از پدر و مادری ایرانی، صاحب کتابهای جبال ‌العرب و مقدمة فی النحو؛ ١١. مجموع اشعار العرب، در ٣ بخش: الف ـ الاصمعیّات، برلین، ١٩٠٢ م، شامل شواهدی شعری که عبدالله بن قریب بن اصمع باهلی (ح ١٢٢-٢١٣ ق / ٧٤٠- ٨٢٨ م)، ادیب، لغت‌شناس و شاعر عهد هارون‌الرشید عباسی آنها را گردآوری کرده است؛ ب ـ دیوان عَجّاج، لایپزیک، ١٩٠٣ م، شامل اراجیز عبدالله ابن رؤبة (د ح ٩٠ ق / ٧٠٩ م)، از رجزسرایان دورۀ اموی؛ ج ـ دیوان رؤبة بن العجّاج، برلین، ١٩٠٣ م، شامل سروده‌های رؤبة (ح ٦٥-١٤٥ ق / ٦٨٥-٧٦٢ م) شاعر و لغت‌شناس اوایل دوران خلافت عباسیان. آلوارت اشعار این شاعر را، با حفظ وزن، به آلمانی ترجمه و در ١٩٠٤ در برلین منتشر کرد.

مآخذ

بدوی، عبدالرحمن، موسوعة المستشرقین، صص ٢٩-٣٠؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤ م، ٥ / ١٠٦؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، ٢ / ٦٦٣، ٦٦٤، ٧٢٠، ٧٢١؛
الموسوعة‌ العربیة المُیَسَّرة، ص ٢٠٣؛
نیز:

Brockhaus;
Meyer;
New Century Encyclopedia of Names, N. Y., ١٩٥٤, vol, I;
Pearson, J. D., Library Catalogue of the School of Oriental and African Studies, ١٩٦٣, I / ١٧٣.

مجدالدین کیوانی