آدامز، چارلز كلارنس (١٨٨٣- ١٩٤٨م)، خاورشناس و اسلام‌شناس آمریكایی، صاحب مفصل‌ترین پژوهش دربارۀ شیخ محمد عبدُه و حركت نوگرایانۀ او در زمینۀ اصلاحات دینی.

زندگی

آدامز در پنسیلوانیای ایالات متحده متولد شد. تحصیلات عمومی خویش را در دانشكدۀ وِست‌مینستر آغاز كرد و پس از فراغت از تحصیل در ١٩٠٩م به مصر رفت و تا ١٩١٥م در آن كشور ماند. چون به آمریكا بازگشت، در دانشگاههای هارتفورد و شیكاگو، به فراگیری عربی و معارف اسلامی پرداخت و سرانجام در ١٩٢٨م به گرفتن درجۀ دكتری از دانشگاه اخیر توفیق یافت. آنگاه مجدداً به مصر رفت و در قاهره به مدیریت مدرسۀ الهیات عباسیه برگزیده شد. در ١٩٣٩م عهده‌دار ریاست مركز خاورشناسی دانشگاه آمریكایی قاهره گردید.
آثار: آدامز بیش از تألیف، به تدریس گرایش داشت. تنها كتاب او «اسلام و نوگرایی در مصر» نام دارد كه درواقع بخش اول از رسالۀ دكتری او را تشكیل می‌دهد. آدامز در نگارش قسمتهایی از اثر خود، از كتاب الاسلام و اصول الحكم نوشتۀ علی عبدالرزاق مصری بهرۀ فراوان برده است. در این رساله آرای اسلامی و جنبشهای اصلاحی دینی و اجتماعی كه در اواخر سدۀ ١٩م و اوایل سدۀ ٢٠م در مصر روی داده، تحلیل و بررسی شده است. از آنجا كه شیخ‌محمد عبده (ه‌ م) (١٢٦٦-١٣٢٣ق / ١٨٤٩- ١٩٠٥م) نقش عمده‌ای در رهبری این جنبش داشته، آدامز شرحی مستوفى در معرفی وی و گروهی از رجال اصلاح‌طلب مانند محمدرشید رضا (١٢٨٢-١٣٥٤ق / ١٨٦٥-١٩٣٥م) به دست می‌دهد. كتاب «اسلام و نوگرایی در مصر» درواقع مفصل‌ترین رساله به یك زبان اروپایی راجع به محمد عبده و تلاشهای او در زمینۀ اصلاحات دینی در مصر است. این كتاب در ١٩٢٨م در قاهره، و در ١٩٣٣م به‌وسیلۀ انتشارات آكسفورد به چاپ رسید، و در ١٩٣٦م عباس محمود آن را به عنوان الاسلام و التجدید فی مصر منتشر ساخت. علاوه بر این آدامز مقالاتی نیز در مجلۀ «جهان اسلام» انتشار داده است. ازجملۀ آنهاست: «فتوا دربارۀ عروج مسیح»؛ «برخی از گرایشهای فكری در مصر امروز»؛ «دین‌شناسی تطبیقی در دانشگاه الازهر»؛ «سنوسیها»؛ «ابوحنیفه قهرمان آزادگی و تساهل در اسلام». نوشته‌ای نیز با عنوان «محمد عبده و فتوای ترانسوال» دارد كه در ١٩٣٣م به مك‌دونالد، استاد خود، اهدا كرده است.

مآخذ

بریتانیكا، ذیل عبده، محمد؛
زركلی، خیرالدین، اعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ١٩٨٦م، ٢ / ٨٤ -٨٥؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، ٣ / ١٠٠٤-١٠٠٥؛
نیز:

Hall, C. K. Library Gatalogue of the School of Oriental and African Studies, Massachusetts, ١٩٦٣, VII / ١٤٥;
Id, Catalog of the Oriental Institute Library, University of Chicago, Massachusetts, ١٩٧٠, I / ٢٠٦;
Pearson, D. J., Index Islamicus, I, London, ١٩٥٨, pp. ٨٠, ١٠٣, ١٠٦, ١٤٣, ٤٨٨, ٨٢١.

مجدالدین كیوانی