اَبْكارْیوس، خانواده‌ای ارمنی گریگوری كه در سدۀ ١٣ق / ١٩م در بیروت ساكن بودند و چند تن از افراد آن در تاریخ و ادبیات عرب شهرتی یافتند (زیدان،٤ / ٢٦٠).
پدر ایشان یعقوب آغا فرزند اَبكار، در بیروت زندگی می‌كرد و ابراهیم پاشا (د ١٣١٢ق / ١٨٩٤م) در دوران فتح شام وی را مورد عنایت قرار داد (سركیس، ١ / ٢٣). ناصیف یازیجی سال درگذشت او (١٢٦١ق / ١٨٤٥م) را در ماده تاریخی به شعر درآورده است (دیوان، ٤١٣). از این خاندان، این افراد شهرت یافته‌اند:
الف ـ اسكندر آغا پسر یعقوب (د ١٣٠٣ق / ١٨٨٥م)، ادیب، روزنامه‌نگار و مورخ. وی در بیروت به دنیا آمد و در مدرسۀ ملی بیروت و دانشكدۀ آمریكایی آن شهر به تحصیل پرداخت (داغر، ٣(١) / ٥٠) و در آغاز بیش‌تر به ادبیات و تاریخ اهتمام داشت (بستانی ف). سپس سفری به اروپا كرد و به بیروت بازگشت، آنگاه از ١٢٩١ق / ١٨٧٤م در مصر اقامت گزید و به ستایش بزرگان آن دیار پرداخت و از این طریق به مناصب گوناگونی رسید و در دستگاه اسماعیل صدیق پاشا (د ١٣١٢ق / ١٨٩٥م) وزیر دارایی وقت مصر، پایگاهی بلند یافت (شیخو، ٣ / ١٣١؛ بستانی ف). وی را به دلیل تألیفات متعدد و نگارش مقالاتی تحت عنوان «المآثر الخدیویة و وزراء الحكومة المصریة» در نشرۀ الجنان و ارتباط با دستگاه خدیوی مصر از شخصیتهای فعال دوران نهضت ادبی در نیمۀ دوم سدۀ ١٣ق / ١٩م به شمار آورده‌اند (داغر، همانجا). اسكندر آغاز در مصر بیمار شد و برای درمان به كشور خود بازگشت و در بیروت درگذشت (شیخو، ٣ / ١٣١-١٣٢؛ دبس، ٨ / ٦٩٥). از اسكندر دیوان شعری به نام نزهة النفوس و زینة الطروس باقی مانده كه قسمت اعظم آن در ستایش محمد توفیق خدیو مصر (د ١٣٠٩ق / ١٨٩٢م) و اسماعیل پاشا (د ١٣١٢ق / ١٨٩٥م) سروده شده است (بستانی ف). آثاری كه وی در باب تاریخ و ادبیات كهن عرب نوشت، در زمان خود از چنان شهرتی برخوردار شد كه ناصیف یازیجی كتاب روضة الأدب او را در قصیده‌ای ستود (دیوان، ٣٩٥)، اما شهرت این آثار در آن زمان بدین دلیل بود كه منابع بزرگ ادب عربی مانند اغانی، العقد الفرید و نظایر آنها هنوز انتشار عام نیافته بود، اما پس از اینكه این كتابها به چاپ رسید و معروف شد، آثار اسكندر از رونق افتاد. شاید تنها كتاب نوادر الزمان فی وقایع جبل لبنان او كه دربارۀ رویدادهای ١٢٧٧ق / ١٨٦٠م لبنان نوشته شده است (بستانی ف) هنوز برای آگاهی از بخشی از تاریخ لبنان در سدۀ ١٣ق / ١٩م سودمند باشد. آثار باقی مانده از اسكندر بدین قرار است: ١. نهایة الأرَب فی أخبار العرب، در كتاب مطالبی دربارۀ اشعار عرب، معلقات سبع و تاریخ عرب در یمن و عراق و شام در دورۀ جاهلیت به نثر مسجع آمده است. این كتاب در ١٨٥٢م در مارسی به چاپ رسیده است؛ ٢. تزیین نهایة الأرَب، این كتاب تحریری نو از نهایة الأرب است كه مؤلف آن را به سلطان عبدالعزیز خان تقدیم كرده و در ١٨٦٧م در بیروت چاپ شده است؛ ٣. روضة الأدب فی طبقات شعراء العرب، این كتاب در شرح حال شاعران جاهلی و مُخَضْرَم است كه همراه با منتخباتی از اشعار هر یك از آنان براساس حروف الفبا تدوین شده و در ١٨٥٨م در بیروت چاپ شده است؛ ٤. قصة شهریار، در ١٨٨٠م در بیروت به چاپ رسیده است؛ ٥. المناقب ابراهیمیة و المآثر الخدیویة، این كتاب در تاریخ زندگی ابراهیم پاشا، به نثر مسجع و در ٢٠ باب است. تألیف این كتاب با كمك محمد مكاوی انجام گرفته و در ١٨٨١م در قاهره چاپ شده است؛ ٦. مُنیة النفس فی اشعار عنترة عبس، یا دیوان عنتره، این كتاب در واقع منتخباتی است از اشعار عنتره كه بر اساس قافیه تنظیم شده و در ابتدای دیوان شرح حال او آمده است. از این اثر، دو نسخۀ خطی در ایران نیز موجود است: كتابخانۀ آستان قدس، شم‌ ٦٣٣٧ و كتابخانۀ دانشكدۀ ادبیات مشهد، شم‌ ٣٨٧، این كتاب در ١٢٨١ق / ١٨٦٤م در بیروت چاپ شده است؛ ٧. نزهة النفوس و زینة الطروس، این كتاب دیوان شعری است كه در مدح و مراثی سروده شده و بیش‌تر در ستایش محمد توفیق و اسماعیل پاشا است و در ١٨٨٣م در قاهره به چاپ رسیده است؛ ٨. نوادر الزّمان فی وقایع جبل لبنان، بستانی به ٤ نسخه از اشاره كرده است و می‌افزاید كه عنوان كتاب در برخی نسخه‌ها نوادر الزّمان فی ملاحم جبل لبنان است؛ همچنین نسخه‌ای در هند (آصفیه، ١ / ١٤٠) موجود است كه بخش آخر نام آن، چنین است: ... فی ملاحم عربستان. در آغاز نسخه كه به نظر فهرست‌نویس به خط مؤلف است (قس: بستانی ف)، اولاً به سال تألیف كتاب (١٨١٦م) اشاره شده، ثانیاً آمده است كه این نسخه در ١٨٨٧م تحریر شده و به شمس العلماء سید علی بلگرامی‌ تقدیم گردیده است.
ب ـ یوحنا ابكاریوس، برادر اسكندر (د ١٨٨٩م / ١٣٠٦ق). وی در منطقۀ سوق الغرب لبنان ساكن بود و با هیأتهای مذهبی كه از آمریكا روانۀ لبنان می‌شدند، تماس داشت. اگر چه وی به تجارت اشتغال داشت، به مسائل ادبی و تاریخی نیز پرداخته است (بستانی ف؛ شیخو، ٢ / ١١٦-١١٧). آثاری كه از وی به جای مانده بدین قرار است: ١. التحفة الانیسة فی النوادر النفیسة، بیروت، ١٢٨٨ق / ١٨٧١م و ١٣١١ق / ١٨٩٨م)؛ ٢. معجم انكلیزی ـ عربی مطول (بیروت، ١٣٢٢-١٣٢٥ق / ١٩٠٤-١٩٠٧م). این كتاب را كه بارها به چاپ رسیده، بروكلمان به اسكندر نسبت داده، در حالی كه از آنِ یوحناست (دائرةالمعارف الاسلامیة). نوه‌اش یوسف ابكاریوس این كتاب را ویراسته و به چاپ رسانده است مؤسسۀ فرانكلین نیز بار دیگر آن را ویراسته و منتشر ساخته است (بیروت، ١٣٢٠-١٣٢٥ق / ١٩٠٣-١٩٠٧م)؛ ٣. معجم انكلیزی ـ عربی مختصر ( بیروت، ١٣٠٥ق / ١٨٨٧م)؛ ٤. قطف الزهور فی تاریخ الدهور. این كتاب تاریخی است عمومی ‌در ٥ بخش كه هر بخش به تاریخ كشورهای یك قاره اختصاص داده شده است (بیروت، ١٣٠١ق / ١٨٨٣م و ١٣٣١ق / ١٩١٢م)؛ ٥. نزهة الخواطر فی الادب (بیروت، ١٢٩٤ق / ١٨٧٧م) كه شامل داستانهای ادبی و تاریخی است.
ج ـ نجیب بن یوحنا، در منابع، جز بستانی ف، چیزی دربارۀ او نیامده و بستانی نیز فقط نوشته است كه او در ١٨٩١م كتاب فهرست تاریخ الحواث فی السودان (١٨٨١- ١٨٨٩م) را در مصر به چاپ رسانده است.

مآخذ

بستانی ف؛
داغر، یوسف اسعد، مصادر الدراسة الادبیة، بیروت، ١٩٧٢م؛
دائرةالمعارف الاسلامیة؛
دبس، یوسف، من تاریخ سوریة الدنیوی والدینی، بیروت ١٩٠٥م؛
زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، قاهره، ١٩٥٧م؛
سركیس، چاپی؛
شیخو، لویس، الآداب العربیة، بیروت، ١٩٢٤م؛
یازیجی، ناصیف، دیوان، بیروت، ١٩٨٣م.

حیدر بوذرجمهر