اِبْنِ هانی، ابوعبدالله محمد بن علی بن هانی لخمی سبتی (د ذیقعدۀ ٧٣٣ / ژوئیۀ ١٣٣٣)، شاعر، ادیب و نحوی معاصر نصریان غرناطه. اصل او از اشبیلیه است (ابن‌خطیب، ٣ / ١٤٣؛ سیوطی، ١ / ١٩٢)، اما وی در سبته پرورش یافت و زادگاه او نیز ظاهراً همین شهر بوده است. ابن‌هانی در سبته نزد مشاهیر علم و ادب به تحصیل پرداخت. قرائات و نحو را از ابواسحاق غافقی، ابوعبداللـه بن حریث و ابوبکر بن عبیده فرا گرفت (ابن‌خطیب، ٣ / ١٤٤؛ ابن‌جزری، ٢ / ٢١١-٢١٢؛ سیوطی، همانجا؛ پالنثیا، ٣٠٢) و چون شهرت یافت، به کار تدریس و تألیف مشغول شد. از شاگردان او ابوالقاسم محمد بن احمد معروف به شریف حسنی و محمد بن قاسم بن احمد انصاری را می‌توان نام برد (نک‌ : ابن‌خطیب، ٣ / ١٩٩؛ کنون، ١ / ٢٢). منابع کهن مقام علمی او را بسیار ستوده‌اند (نک‌ : ابن‌خطیب، ٣ / ١٤٣- ١٤٤؛ ابن‌حجر، ٤ / ٩١). ابن‌هانی شعر نیز می‌سرود و بین او و شاگردش ابوالقاسم حسنی اشعاری مبادله شده است (نک‌ : ابن‌خطیب، ٣ / ١٤٥- ١٤٨). ابن‌خطیب (٣ / ١٤٣) شعر او را متوسط ارزیابی کرده و حدود٦٠ بیت از اشعار او را آورده است (٣ / ١٤٥- ١٤٨؛ نیز نک‌ : مقری، ٦ / ٢٤٦- ٢٤٨).
ابن‌هانی در جنگی که محمد بن اسماعیل ششمین پادشاه بنی نصر (حک‌ ‌٧٢٥-٧٣٣ ق / ١٣٢٥-١٣٣٣ م) برای بازپس‌گیری جبل الطارق (یا جبل الفتح) آغاز کرده بود، داوطلبانه شرکت جست و بر اثر اصابت سنگ منجنیق کشته شد (ابن‌خطیب، ٣ / ١٥٢؛ ابن‌حجر، ٤ / ٩١؛ قس: عنان، ١٢٢-١٢٤). ابن‌جزری (٢ / ٢١٢) این واقعه را در ٧٣٤ ق دانسته است. ابوبکر بن شیرین و ابوالقاسم حسنی او را رثا گفته‌اند (مقری، ٦ / ٢٥١-٢٥٣).
ابن‌هانی آثاری نیز داشته که چیزی از آنها بر جای نمانده است، بدین قرار: ١. ارجوزة فی الفرائض (ابن‌حجر، همانجا)؛ ٢. انتشاد الضوّال و ارشاد السوّال فی لحن العامة؛ ٣. بغیة المستطرف و غنیة المتطرف، که مجموعۀ مدونی بوده است از نوشته‌های ابومطرف ابن‌عمیرة (ابن‌خطیب، ١ / ١٨٤، ٣ / ١٤٥)؛ ٤. شرح التسهیل؛ ٥. الغرة الطالعة فی شعراء المائة السابعة؛ ٦. قوت المقیم (ابن خطیب، ابن حجر، همانجاها؛ ابن‌سوده، ٣١٦). ابن‌خطیب (٣ / ١٤٨-١٥٢) قطعه‌ای مسجع از نثر او را که خطاب به شاگردش ابوالقاسم حسنی نوشته، آورده است.

مآخذ

ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ ق / ١٩٣٣ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدر الکامنة، حیدرآباد دکن، ١٣٥٠ ق؛
ابن‌خطیب، محمد بن عبداللـه، الاحاطة فی اخبار غرناطة، به کوشش محمد عبداللـه عنان، قاهره، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٥ م؛
ابن سوده، عبدالسلام بن عبدالقادر، دلیل مؤرخ المغرب الاقصی، مراکش، ١٣٦٦ ق / ١٩٥٠ م؛
پالنثیا، آنخل گنثالث، تاریخ الفکر الاندلسی، ترجمۀ حسین مؤنس، قاهره، ١٩٥٥ م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
عنان، محمد عبداللـه، نهایة الاندلس و تاریخ العرب المنتصرین، قاهره، ١٣٨٦ ق / ١٩٦٦ م؛
کنون، عبداللـه، النبوغ المغربی، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
مقری، احمد بن محمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٨ م.

عنایت‌الله فاتحی‌نژاد