در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٣٩٦ - معناى توكل

صورت كجا و چگونه؟

معاد همواره به شكل سؤال مطرح بوده و در اين باره سخن فراوان گفته شده است؛ پاسخهاى اين سؤال به طور كلى بدين قرار است:

١. «مكتب لاأدريون»: يعنى اشخاصى كه پس از اين همه تلاش و كوشش چيزى دستگيرشان نشده و بالاخره گفته‌اند: «اول و آخر اين كهنه كتاب افتاده است.» و اينان كم نيستند.

٢. «ماديون»: اينان همه دستآوردهاى بشر مانند مذهب، فلسفه، منطق و اخلاق را نفى مى‌كنند، از جمله معاد و هر چه غيرمادى است مانند خدا، روح، فرشته، وحى و همه مجردات را انكار مى‌كنند، هر چند اينان براساس مبناى خود شالوده فلسفه و منطق خاصى را ريخته و حتى مسائلى را به عنوان اخلاق مادى مطرح مى‌كنند.

٣. «فلاسفه»: كه فقط راه تعقل را پيش گرفته و بر آستانه استدلالات عقلى معتكف شده‌اند. آنان به بقاى روح و وجود خوشى‌ها و دردها و عذاب‌هاى روحى رسيده‌اند و غالباً آن را اثبات نموده‌اند و برخى نام معاد روحانى را بر آن گذاشته‌اند؛ اما معاد جسمانى را يا نفى كرده‌اند، يا به آن نرسيده‌اند.

٤. «علم گرايان (علوم تجربى)»: آنان نيز در اين وادى پاى در گل هستند زيرا علوم تجربى و مادى را نه براى اثبات و نه براى نفى راهى نيست.

٥. «مذهب»: كه منطق انبياست؛ اينان معاد را نه تنها پذيرفته‌اند و تبليغ كرده‌اند، بلكه معاد را معاد جسمانى مطرح نموده‌اند. از آثار انبياء