در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٢٩٨ - عبادت موجودات

السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ‌[١]؛ هر آنچه در آسمانها و زمين است خدا را تسبيح ميگويند. تسبيح، يعنى سبحان الله گفتن. در اين آيه نيز منظور، ذكر سبحان الله با زبان نيست. پس گياه و درخت چگونه سجده مى‌كنند؟ سجده كائنات يعنى مطيع خداوند بودن. موجودات طبيعى در همان مسيرى كه خداوند برايشان تعيين كرده است پيش ميروند: بزرگ ميشوند، آب و غذا ميخورند و رشد مى‌كنند. هيچگاه يك درخت زردآلو، سيب نميدهد. يك گياه هيچگاه به صورت واژگون رشد نميكند. همواره طبق مشيت الهى پيش ميروند و اين يعنى اطاعت محض و سجده كردن. البته بعضى از عرفا معتقدند، تمام موجودات عالم شعور دارند و واقعاً سجده مى‌كنند يا ذكر سبحان الله ميگويند، ولى حواس و ادراك بشر بهگونه‌اى است كه نميتواند اين موارد را بفهمد. درخت صدا دارد و ذكر ميگويد ولى شما ذكر و تسبيح آنها را نميشنويد: وَإِن مِّن شَي‌ءٍ إِلَّا يسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ‌[٢]؛ همه اشياء خداوند را تسبيح ميكنند، ولى شما تسبيح آنها را نميفهمند. حيوانات در بسيارى از موارد زودتر از انسان از حوادث آينده، مانند: سيل و زلزله و طوفان مطلع ميشوند، ولى انسان چنين قدرتى ندارد. ميگويند تمام موجودات عالم جان دارند ولى ما نميفهميم. بعضى در تفسير آيه نور[٣]، گفته‌اند كه خداوند هر

[١]. سوره جمعه، آيه ١.

[٢]. سوره اسراء، آيه ٤٤.

[٣]. اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاة فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَة ...، سوره نور، آيه ٣٥.