دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٤ - ارقام بروج و كواكب

است يعنى( ب) كه دو است رقم برج سه است و على هذا القياس .

چون طول كوكب بعد آن از اولين جزء برج حمل تا آخرين جزء برج حوت از دائره منطقة البروج است , هر گاه از تقويم كوكبى خبر دهند عدد اول آن برج و ثانى آن درجه و ثالث آن دقيقه و رابع آن ثانيه و خامس آن ثالثه خواهد بود . مثلا تقويم شمس را در وقتى معين استخراج كرده ايم نتيجه اين ارقام حاصل شده است : ط يو مح لحـ يعنى جدى ١٦ درجه و ٢٧ دقيقه و ٤٨ ثانيه و ٣٣ ثالثه .

و هر گاه از عرض و بعد كوكب خبر دهند , عدد اول ارقام درجه خواهد بود و باقى بهمان وزان مذكور دقيقه و ثانيه و ثالثه و هكذا تا بدان قدر كه حاجت افتد . و هيچيك از عرض و بعد از نود درجه تجاوز نمى كند و وجه آن بدانچه گفته ايم دانسته مى شود .

در ارقام تقويم كوكب هيچگاه رقم اول از( يا) تجاوز نمى كند , زيرا كه دوره بروج تمام مى شود و نوبت به( ها) مى رسد . و رقم دوم هيچگاه از( ل) زياده نمى گردد زيرا همين كه به( ل) رسيد وارد در برج بعد مى شود و( ل) يك برج است كه بر عدد بروج اضافه مى شود , مثلا اگر تقويم كوكبى( دل نو) شده است به جزء اول برج سنبله رسيده است كه بايد آن را چنين نگاشت( ه ها نو) يعنى سنبله هيچ درجه و ٥٦ دقيقه . و به همين وزان ارقام دقائق و ثوانى و بعد آنها كه چون به شصت رسيدند ٦٠ را يكى گرفته آن را بر رقم قبل آن مى افزاييم , خلاصه : چنانكه در حساب اعشارى ده بر يك گفته مى شود در اينجا سى بر يك و شصت بر يك است .

خواجه نصير الدين طوسى در مدخل منظوم در بيان ارقام بروج گفته است :

مرد دانا دل ستاره شناس *** كه مر اين برج را نهاد اساس

رقم برجها گه اعداد *** از حساب جمل گرفت و نهاد

از حمل( ها) الف زثور نشان *** باز جوزا و جيم از سرطان

چون اسد دال گشت و سنبله ها *** و او ميزان نهاد و عقرب زا

قوس حاطانشان جدى نهاد *** دلوى با الف بما هى داد