دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٢٤ - نظم و نضد ثوابت و سيار

اين شكل ( ش ٢٩ ) صورت هيئت مجسمه فلك شمس به حسب تسطيح است . و ان شئت قلت : فلك مجسم شمس به حسب تسطيح است كه ك ‌ جرم شمس , و ح ‌ كره ارض كه مركز آن مثل شمس است . و فلك ممثل آن فلك كلى است كه فلك خارج مركز در ثخن آن قرار گرفته است . و خارج مركز آن فلك درونى است كه جرم شمس در ثخن او قرار گرفته است اين فلك حامل جرم شمس , مركز آن د است كه از مركز زمين خارج است و بهمين سبب آنرا فلك خارج مركز گفته اند .

ششمين رساله هشت رساله مطبوع ما در تعيين بعد مركزين و اوج است و مراد از بعد بين مركزين بعد بين مركز عالم اعنى مركز زمين و مركز فلك خارج مركز است كه تعيين و تحصيل آن نيز در بعد دانسته ميشود . ا ط او جه شمس است و ب م حضيض آن , كه آن دورترين نقطه مدار شمس از مركز ارض , و اين نزديكترين آن بدانست .

فلك خارج مركز را از جانب محدب او حروف ان م س و از جانب مقعر او حرف طح ب ى فرا گرفته اند . و با فرض افراز خارج مركز از ممثل , دو كره مختلف الثخن باقى مى ماند يكى محيط به خارج مركز , و ديگرى محاط خارج مركز , و رقت يعنى باريكى محيط حاوى از جانب اوج بود , و غلظتش از جانب حضيض , و رقت و غلظت محوى بر عكس اين . و اين دو كره را دو متمم گويند , آنى را كه محيط است متمم حاوى خوانند , و آنى را كه محاط است متمم محوى گويند . و بدينجهت متمم گويند كه تتميم خارج مركز نمايند و مجموع ايشان يعنى متمم حاوى و محوى و خارج مركز , فلك كلى ممثل شمس است . و ممثل , موافق المركز است يعنى مركز آن مركز ارض است . و بدين جهت آن را ممثل مى نامند كه در مركز و قطبين مثل منطقة البروج است و هم اين كه در سطح آن واقع است , و هم اين كه حركت ممثل به اندازه حركت منطقة البروج است . و نيز حركت او چون منطقة البروج بتوالى است , چنانكه حركت خارج مركز هم بتوالى است . و فلك خارج مركز شمس نيز در سطح ممثل است يعنى از آن مايل نيست