دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٤٩

و هم از دروس ٣٢ تا ٣٥ در بيان آفاق ذوظل واحد و ذوظلين و ذوظل دائر , بخوبى دقت شود تا معلوم گردد كه چنانكه گاه هست نصف منطقه با يك نقطه از معدل طلوع كند , گاه هست كه با نصفى از فلك البروج و يا اقل از آن و يا اكثر از آن تمام معدل طلوع نمايد چنانكه در عروض تمام ميل و زياده از آن , پس لازم نيست كه مطالع بايد حتما قوسى از معدل باشد . لذا چغمينى در ملخص , تعريف مطالع را به قوس تصريح نكرده است بلكه بدين نحو گفته است( : مطالع كل قوس من فلك البروج هى ما يطلع معها من معدل النهار) و شايد نظرش همين باشد كه گفته ايم .

قوله( : و در خط استواء ميان دو دائره ميل) . . . دائره ميل از دو قطب فلك معدل مى گذرد , و همه دوائر آفاق استوائى نيز از دو قطب دائره معدل مى گذرند , پس هر دائره افق استوائى دائره ميلى است چنانكه مكرر گفته آمد . فرض بفرمائيد كه جزئى از معدل با منطقه كه بر افق استوائى اند كان بر دو دائره ميل اند كه يكى افق است و ثابت بر جاى خود , و ديگرى با حركت آن دو جزء مفروض معدل و منطقه كه بر افق بودند حركت مى كند , لاجرم مطالع و طوالع در ميان دو دائره ميل كه يكى افق بود منحصر شوند .

پس هر گاه ربع با ربع كه متحدد بين نقطتين اعتدال و انقلاب باشند و نقطه اعتدال بسمت راس بود , دائره افق با دائره ماره باقطاب اربعه متحد گردد , و دائره ميل دوم با دائره نصف النهار يكى شود .

و باز در نظر بگيريد كه نصف معدل با نصف منطقه طلوع كند , و مثلا متحدد باعتدالين باشند , و يا متحدد بانقلابين باشند كه در فرض دوم نقطه اعتدال بر سمت راس خواهد بود و با قطب افق متحد مى گردد و منطقه چون معدل قائم بر افق بود كه دائره ماره باقطاب اربعه و افق يكى مى شوند , كيف كان چه متحدد باعتدالين و چه متحدد بانقلابين , تعريف مذكور در اين صورت طلوع نصف با نصف , صادق نيست زيرا كه مطالع و طوالع در ميان يك دائره ميل واقع مى شوند كه دائره افق استوائى است .