دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٤٧

لكن بسبب ان امتلاءها ماء أنما يكون اذا تحركت المعدل المقدار المذكور , و كذا باقى آلات الساعات .

أو لان الحركة التى على اجزاء منطقه الحركة الاولى اولى الحركات التى من شانها تقدير الازمنة . و حاصله ان الزمان ينبغى ان يتقدر بحركة دائمة , و اولى حركة ادركت هى الحركة اليومية فالزمان يتقدر اولا بحركتها .

و قيل سميت ازمانا لطلوعها فى ازمنة متساوية . و قيل لان تلك الاجزاء باعتبار الحركة سبب لوجود الزمان فيكون اطلاقا لاسم المسبب على السبب . و قيل لان الزمان مقدار الحركة اليومية المطابقة لتلك الاجزاء فيكون الزمان حالا فيها , فاطلق اسم الحال على ما يطابقه محله , و لا يبعد ان يوجه كلام المتن على هذا بحمله على القلب]( الخ .

يعنى درجات معدل النهار را بدين جهت ازمان گويند كه زمان به حركت آن اندازه گيرى مى شود , چنان كه گويند هر ساعت مستوى پانزده جزء از معدل النهار است .

اولا , بدين جهت گفته است كه زمان با فنجان و ديگر آلات ساعت نيز اندازه گيرى مى شود , بدين معنى كه هر گاه فنجان از آب پر شده است يكساعت تمام بسر آمده است , و لكن بدين سبب است كه پر شدن فنجان از آب يعنى فلك معدل پانزده درجه حركت است .

يا اول گفتن بدينجهت باشد كه آشكاراترين حركات , حركت اجزاى منطقه حركت اولى است كه از شان و شايستگى او تقدير ازمنه است . حاصلش اينكه زمان بايد بحركت دائمى تقدير شود , و نخستين حركتى را كه مى يابيم حركت شبانه روزى است , پس اول بار زمان بدين حركت تقدير مى شود .

و بعضى گفته است كه اجزاى فلك معدل را ازمان بدينجهت گويند كه اجزاء در ازمنه متساوى طلوع مى كنند . و برخى ديگر گفته است بدين جهت كه اجزاى دائره معدل باعتبار حركت سبب وجود زمان است پس اسم مسبب كه زمانست بر سبب كه اجزاى معدل است نهاده شده است .

و ديگرى گفته است : زمان مقدار حركت يوميه است كه اين حركت يوميه