دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٢٦ - قوس سعه مشرق و مغرب

الدوائر المتساوية المتوازية التى فى الكرة تفصل من دائره عظيمة قسيا متساويه مما يلى الدائرة العظمى من الدوائر المتوازية , و الدوائر التى هى اعظم تفصل قسيا هى اصغر . الخ .

و لكن لايخفى كه كوكب به حركت خاصه خود از زمان طلوع تا غروبش بر يك مدار نيست . مثلا شمس از اول حمل تا اول سرطان هر روز ميل شمالى آن فزونى مى يابد , و از سرطان تا اول ميزان كاهش مى يابد , و در نيمه جنوبى از اول ميزان تا راس الجدى ميل جنوبى آن رو بتزايد است , و بعد از آن تا اول حمل رو بتناقص , لذا قوس سعه مشرق شمس در هر روز با قوس سعه مغرب آن برابر نخواهد بود , بلكه در دو ربع اول شمالى و جنوبى قوس سعه مغرب بيش از قوس سعه مشرق است , و در دو ربع دوم شمالى و جنوبى بالعكس . و لكن بسبب قلت تفاوت هر دو را مساوى با يكديگر گفته اند .

آرى اگر شمس هنگام طلوع قريب به اوج يا حضيضش بوده باشد چنانكه در حين وصول مركز آن بدائره نصف النهار به نقطه اوج يا حضيض برسد , در اين صورت از طلوع تا غروبش بر يك مدار خواهد بود و قوس سعه مشرق و سعه مغرب آن مساوى با يكديگر . اين مطلب در دروس آينده روشن تر مى شود .

سعه مشرق و مغرب بزيادت عرض بلد زيادت مى يابد تا قوس سعه مشرق بربع دور مى رسد كه عرض بلد هنوز بربع نرسيده است . در آخر درس بيستم بيان آفاق دولابى و حمايلى و رحوى گفته آمد , چنانكه از درس ٣٢ تا ٣٥ بلكه تا درس ٣٩ طريق تحصيل عرض بلد بتفصيل در هفت ماده , و نيز آفاق ذوظل واحد و ذوظلين و ذوظل دائر دانسته شده است .

با در نظر گرفتن مطالب ياد شده گوييم : چون مدارات يومى موازى معدل النهارند سعه مشرق شمس در آفاق استوائى بيش از مقدار ميل كلى نخواهد بود . يعنى غايت قوس سعه مشرق از دائره افق بمقدار ميل كلى است , اما در آفاق مائله چنان كه گفته ايم سعه مشرق بزيادتى عرض بلد زياد مى شود و تا به ربع دور مى رسد . در پايان درس سى و سوم دانسته ايم عرض بلدى كه بقدر تمام ميل