دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٣٦ - تشريح افلاك بر مبناى هيئت مجسمه

از خمسه متحيره , هيئت افلاك مجسم و مصور چهار كوكب گفته آمد , حالا وقت آنست كه به تشريح فلك عطارد كه از سفليين است اشارتى شود :

بدان كه كوكب عطارد را نسبت به كره ارض دو اوج و دو حضيض است , لاجرم آنچه كه در هيئت افلاك كواكب چهارگانه علويه و زهره گفته ايم همه آنرا در هيئت فلك مجسم عطارد آورده اند مع الزياده . و بيان زيادت اين كه دوباره آن مجموعه ممثل و حامل و تدوير را در ثخن فلك ديگر نهاده اند با اين تفاوت كه آن فلك ممثل در هيئت افلاك عطارد مانند حامل آن خارج مركز است نه موافق المركز چنان كه در كواكب ديگر , و آن را مدير گويند . يعنى چنان كه خارج مركز متحيره حامل تدوير بود و بدين سبب آن را حامل گفته اند , در اينجا اين فلك كه حامل و مدير فلك حامل است چون حامل را مى گرداند مدير ناميده اند . حامل عطارد در ثخن مدير است و مدير و حامل هر دو در يك سطح اند و از سطح منطقة البروج مايل اند .

اما آن فلك ديگر كه مدير در ثخن اوست , موافق المركز و در سطح منطقة البروج است لذا به اسم ممثل ناميده شده است . پس كوكب عطارد در ثخن تدوير و تدوير در ثخن حامل و حامل در ثخن مدير و مدير در ثخن ممثل است . كوكب با تدوير و تدوير با حامل چنانست كه گفته آمد , ولى حامل و مدير هر دو خارج مركز و در يكسطح و مايل از سطح منطقة البروج اند . پس بيان دو اوج عطارد درست آمد كه يكى اوجه مشترك ميان ممثل و مدير است و آن را اوج مدير گويند , و ديگرى اوج مشترك ميان مدير و حامل و آن را اوج حامل گويند .

و در مقابل هر يك از دو اوج , حضيض بود : يكى حضيض مدير كه مشترك ميان او و ممثل است , و ديگر حضيض حامل كه مشترك ميان او و حامل است . و به همان بيان در هيئت افلاك كواكب ديگر , اوج و حضيض نقطه شخصه از فلك محيط است , و نقطه نوعيه از فلك محاط .

پس عطارد را چهار فلك بود : حامل و تدوير و مدير و ممثل , بشرحى كه گفته آمد . و معلوم باد كه حركت مدير به خلاف توالى است يعنى از مشرق بمغرب