دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٢٧ - نظم و نضد ثوابت و سيار

و صور و ناقور وارد در منطق وحى به همين مفاد و تنظير مخروطى است فافهم و تبصر , كه ورود در آن بحث خارج از موضع كتاب است . و برخى از عبارات قوم را مى يابى كه گويند : كوكب در فلك مغرق است به هيئت دانه هاى تسبيح نقره كوب شده , و نظائر اينگونه تعبيرات . غاغه زبان نفهم به ياوه دهان مى گشايد كه هيئت افلاك پوست پيازى است , و حكمت عالم كله قندى است و و و .

خطه ل در شكل ياد شده , نشانده ثخن ممثل به حسب تسطيح است . و آن خط در هر نقطه محدب و مقعر ممثل كه ه در محدب آن , ول در مقعر آن قرار گيرد بهمين مقدار خط ه ل است يعنى مثل شمس متوازى السطحين است كه سطح محدب آن موازى سطح مقعر آنست , و آنگاه اين دو سطح باهم متوازى اند كه ثخن يعنى غلظ و بعد ممثل در همه جا به يك اندازه بوده باشد . لذا متمم حاوى و متمم محوى هيچيك سطح محدب آن موازى سطح مقعر آن نيست , بخلاف فلك خارج مركز كه مانند ممثل دو سطح محدب و مقعر آن باهم موازى اند .

و شمس جرمى بود كرى مصمت مركوز در ثخن فلك خارج مركز , چنان كه سطح محدب و مماس هر دو سطح محدب و مقعر خارج مركز بدو نقطه متقابله شود كه آن دو نقطه طرفين قطر جرم شمس خواهند بود .

چغمينى در( الملخص فى الهيئة) گويد : فلك الشمس جرم كرى يحيط به سطحان متوازيان مركز هما مركز العالم . اين عبارت وى در بيان فلك كلى شمس اعنى فلك ممثل آنست , تا اين كه گويد : و اعنى بالمتوازيين هيهنا ان البعد بينهما واحد من جميع الجهات لايختلف حتى يكون للكرة جزء ارق و جزء اغلظ بل هى متشابهة الثخن . اين عبارت وى در بيان توازى فلك ممثل است چنانكه ظاهر است , آنگاه در تعريف فلك خارج مركز گفته است :

و فى داخل ثخن هذا الفلك اى فلك الشمس الكلى , و ان شئت قلت : فى داخل ثخن الممثل أى فى مابين سطحيه المتوازيين , لافى جوفه , فلك آخر و هو جرم كرى شامل للارض يحيط به سطحان متوازيان مركز هما خارج عن مركز العالم , محدب