دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٩٨ - مطالبى در طول جغرافيائى بلاد بعنوان تمرين و مزيد استبصار

علم وقوع المسكون فيه]( .

خفرى حرف تعريف در( الربع المسكون) را براى عهد ذهنى گرفته است . بنابراين بايد عهد ذهنى را قرينه گرفت براى تعيين دائره ميلى كه از تقاطع آن با خط استواء , زمين به چهار ربع قسمت مى شود و يك ربع آن ربع شمالى مسكون است , لاجرم چنين دائره ميلى همانست كه از دو طرف منتهاى عمارت شرقى و غربى معموره ارض مى گذرد .

مرحوم حاجى متاله سبزوارى در آغاز اسرار الحكم مى فرمايد :

( تا مشكلى مى رسد تبادر به رد و انكار نكنيد كه مطالب عاليه را فهميدن هنر است نه رد و انكار) . . . .

كلام جناب حاجى را شانى به سزا است . و بدين نمط در دفتر دل ديوان راقم آمده است نه رد انكار](

كلام جناب حاجى را شانى به سزا است . و بدين نمط در دفتر دل ديوان راقم آمده است كه :

بر آن مى باش تا يابى سخن را *** به آرامى گشا درج دهن را

هنر در فهم حرف بخردان است *** نه تعجيل سخن در رد آن است

غرض اين است كه هر چند از عبارت خفرى بنابر توجيه راقم , رفع اعتراض مذكور مى شود , و لكن سخن در اين است كه ما مى خواهيم از اين عمل ربع مسكون را به حسب طول و عرض تحديد كنيم و معرفى نماييم , و حال اين كه توجيه ياد شده مبنى بر اين است كه نخست بايد ربع مسكون شناخته بوده باشد , و اين مستلزم دور است . كيف كان در تحديد و تعريف ربع مسكونى بحثى از قبة الارض , و دائره نصف النهار قبة الارض , و دائره افق قبه الارض در كتب فن معنون است كه به تفصيل و وضوح در درس بعد گفته آيد .

قوله( : . . . طولش از خط استواء به قدر نصف دور باشد , و عرضش از خط استواء تا نقطه اى كه محاذى قطب معدل النهار بود) در بادى نظر گمان مى رود كه مبدء طول و عرض بلد , هر دو خط استواء است . و لكن مراد اين است كه طول ربع مسكون قوسى از خط استواء است كه ميان دو نصف النهار آغاز و انجام ربع مسكونست , و آن به قدر نصف دور است , زيرا كه قوس طول بلاد را بايد به درجات