دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٣٤ - تحصيل عرض بلد

تمرين :

فعلا در مسائل عرض بلد به همين مقدار اكتفاء مى كنيم , و عبارت بيرجندى را در پيرامون تحصيل عرض بلد , از شرح وى بر تذكره خواجه طوسى بعنوان تمرين نقل مى كنيم و سپس به ترجمه فارسى آن با مزيد توضيح مى پردازيم , و اين درس را بدان خاتمه مى دهيم و درس بعد را در طول بلد آغاز مى كنيم , و پس از آشنايى به پاره اى از مطالب هيوى و رياضى باز برخى از طرق تحصيل عرض بلد را بعرض مى رسانيم و هو سبحانه المستعان و عليه التكلان . اما عبارت بيرجندى از شرح تذكره :

([ اعلم ان الافاق على ثلاثه اقسام : ذوظلين , و ذوظل واحد , و ذوظل دائر كما عرفت فيما تقدم .

و طريق معرفة عرض البلد فى القسم الاول هو ان يحصل اصغر الارتفاعات فى الجانبين , و ينقض تمام اعظم الاصغرين من الميل الكلى , و او ينقص الميل الكلى من تمام اصغر الاصغرين , او ينقض اصغر الاصغرين من اعظمهما و ينصف الباقى فى الوجه الاخير فقط ليحصل فى الوجوه الثلاثه عرض البلد . او يزاد الميل الاعظم على اعظم الاصغرين و يؤخذ تمام الحاصل الى نصف الدور , او على اصغر الاصغرين ليحصل فى الوجهين تمام عرض البلد . و ان كان اصغر الارتفاعات فى جانب فى هذا القسم مساويا الاصغرها فى جانب آخر فالبلد لا عرض له .

وفى القسم الثانى يزاد الميل الاعظم على تمام اعظم الارتفاعات ان وجد , او ينقض من تمام اصغر الارتفاعات , او يجمع تماما هما و ينصف الحاصل فى الوجه الاخير , ليحصل فى الوجوه الثلاثه عرض البلد , او ينقض الميل الاعظم من اعظم الارتفاعات , او يزاد على اصغرها ليحصل تمام عرض البلد .

و فى القسم الثالث يزاد الميل الاعظم على تمام اصغر ارتفاعات المنقلب الظاهر فى جهة القطب الظاهر , و يؤخذ تمام الحاصل الى نصف الدور , او يزاد الميل الاعظم على تمام اعظم الارتفاعات ليحصل عرض البلد , او ينقص الميل الاعظم من اعظم