روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٩٨ - ترجمه
آن است كه:و ما كان [١]لنفس [٢]لتموت،تا [٣]معنى اين باشد كه ما گفتيم،و اين معنى كه ما گفتيم از آن لفظ هم مستفاد باشد.
إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ،يعنى بأمر اللّه،و قيل:بعلم اللّه. كِتٰاباً ،نصب او بر مصدر است از فعلى [٤]محذوف،أى كتب اللّه لها كتابا. مُؤَجَّلاً ،أى موقّتا،و در آيت دليل است بر آنكه اجل يكى است،و هو وقت الموت او القتل،خلاف آنكه ابن الأخشاد و ابو القاسم بلخىّ گفتند.
وَ مَنْ يُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْيٰا ،و هركه نفع دنيا خواهد و براى دنيا سعى كند و عمل كند،ما دنيا از او دريغ نداريم و بدهيم او را،و هركه نفع آخرت جويد بدهيم او را، يعنى هركه غرض او دنيا باشد بدهيم او را و در آخرت نصيب نبود او را،چنان كه:
مَنْ كٰانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كٰانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [٥] .و چنان كه رسول-عليه السّلام-گفت
من طلب الدنيا بعمل الآخرة فما له فى الآخرة من نصيب ،و چنان كه شاعر گفت:
و انّ امرءا دنياه اكبر همّه
لمستمسك منها بحبل غرور
و ديگرى گفت:
و من يصحب الدّنيا يكن مثل قابض
على الماء خانته فروج الاصابع
بعضى دگر از مفسّران گفتند:آيت مخصوص است به آنان كه روز احد شعب رها كردند و به طمع غنيمت برفتند تا آن وهن افتاد،و آنان كه ثبات كردند و صبر كردند تا شهيد شدند،ايشان را نصيب [٦]دنيا بود و اينان را نصيب آخرت.
و راوى خبر گويد كه-رسول-عليه السّلام-گفت:
الاعمال بالنيّات و انّما لكلّ امرئ ما نوى فمن كانت هجرته الى اللّه و رسوله فهجرته الى اللّه و رسوله و من كانت هجرته الى دنيا يصيبها و [٧]امرأة ينكحها فهجرته الى ما هاجر اليه، گفت:عملها به نيّت است،و هر مردى به او كار بر نيّتش كنند،هركه هجرت كند [٨]او به
[١] .دب،آج،لب،فق،مر:كانت.
[٢] .دب،آج،لب،فق،مر:نفس.
[٣] .اساس+اين،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد.
[٤] .دب،آج،لب،فق،مر:فعل.
[٥] .سورۀ شورى(٤٢)آيۀ ٢٠.
[٦] .آج،لب:بنصيب.
[٧] .دب،آج،لب،فق،مر:أو.
[٨] .وز،دب،آج،لب،فق:ندارد.