در سوّمين آيه مسأله داورى خداوند در اختلافات مردم در قيامت مطرح است، مى‌فرمايد: «پروردگار تو روز قيامت، ميان آنها در آنچه پيوسته اختلاف داشتند، داورى خواهد كرد» (انَّ رَبَّكَ يَقْصى‌ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيما كانُوا فيه يَخْتَلِفُونَ).

بديهى است هنگامى كه خداوند در آن روز رسماً ميان آنها داورى كند، اختلافات برچيده خواهد شد و حقايق آشكار خواهد گشت.

اين آيه اشاره به اختلاف‌هاى بنى‌اسرائيل است، يا اختلافى كه بعد از نزول قرآن و ظهور اسلام در ميان آنها پيدا شد كه گروهى با توجه به نشانه‌هايى كه از اسلام و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم داشتند آن را پذيرفتند، و گروهى به خاطر حفظ منافع شخصى از پذيرش آن سرباز زدند.

يا اشاره به اختلافاتى است كه در عصر موسى بن عمران عليه السلام بعد از نجات از چنگال فرعونيان و مشاهده اين اعجاز بزرگ، يا به هنگام رفتن موسى به كوه طور و ظهور گوساله سامرى، در ميان آنها حاصل شد.

گرچه بسيارى از مفسّران احتمال اوّل را ترجيح داده‌اند ولى آيات قبل از اين آيه احتمال دوّم را ترجيح مى‌دهد [١] جمع ميان هر سه تفسير ممكن است.

به هر حال به گفته بعضى از مفسّران معروف اين گونه اختلافات، در دار دنيا قابل زوال نيست، تنها در آخرت است كه خداوند داورى مى‌كند و حق را از باطل و راستگو را از كافر جدا مى‌سازد. [٢]

***

در چهارمين آيه، تعبير به حكم آمده است و بعد از آنكه اشاره به گوشه‌اى از اختلافات بنى‌اسرائيل مى‌كند، مى‌فرمايد: پروردگار تو، روز قيامت در ميان شما در آنچه اختلاف داشتيد حكم خواهد كرد. (اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ).

در اينكه اختلاف يهود در چه بود؟ از آغاز آيه استفاده مى‌شود كه آنها درباره روز شنبه كه روز تعطيل آنها بود، اختلاف داشتند (اختلاف در اينكه صيد در آن روز حرام است يا حلال؟ با اينكه پيامبرشان بر

[١]. فخر رازى و قرطبى و مرحوم طبرسى در مجمع‌البيان تفسير اوّل را پذيرفته‌اند، ولى تعبيرات الميزان با تفسير دوّم سازگارتر است.

[٢]. تفسير كبير، جلد ١٧، صفحه ١٥٩.