«شما بر ما پيشقدم شديد، و ما نيز به شما ملحق خواهيم شد، خانه‌هايتان را ديگران ساكن شدند! همسرانتان به ازدواج ديگران درآمدند! و اموالتان تقسيم شد! اينها خبرهايى است كه نزد ماست نزد شما چه خبر؟

سپس رو به ياران كرد و فرمود: اما لَوْ اذِنَ لَهُمْ فى الْكَلامِ لَاخْبَرُوكُمْ انَّ خَيْرَ الزّادِ التّقْوى‌: «آگاه باشيد اگر به آنها اجازه سخن گفتن داده شود به شما خبر مى‌دهند كه بهترين زاد و توشه در سفر آخرت پرهيزگارى است». [١]

اين حديث نيز گواه بر آن است كه علاوه بر اينكه عالم برزخ براى ارواح مردگان واقعيت دارد، نوعى ارتباط با اين جهان نيز دارند.

٤- باز در نهج‌البلاغه در خطبه‌هاى متعدد با صراحت سخن از برزخ به ميان آمده در خطبه‌اى مى‌خوانيم: امام عليه السلام اشاره به گروهى از پيشينيان كرد و فرمود: اولئِكُمْ سَلَفُ عايَتِكُمْ ... سَلَكُوا فى بُطُونِ الْبَرْزَخِ سَبِيلًا: «آنها پيش از شما به كام مرگ فرو رفتند ... و در دورن عالم برزخ وارد شدند». [٢]

و در خطبه ديگرى در توصيف «اهل ذكر» مى‌فرمايد: كَانَّمَا قَطَعُوا الدُّنْيَا إِلَى الْاخِرَةِ وَ هُمْ فيها، فَشاهَدُوا ذلِكِ كَأَنَّمَا اطَّلَعُوا عُيُوبَ اهلَ الْبَرْزَخ فِي طُولِ الْإِقَامَةِ فِيهِ‌؛ «با اين كه آنها در دنيا هستند گويى فاصله ميان دنيا و آخرت را پيموده و به آخرت پيوسته‌اند، آنها ماوراء دنيا را مشاهده كردند، گويى به جهان برزخ مى‌نگرند، و از اسرار آن در طول اقامت در آن با خبر شده‌اند». [٣]

٥- در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است كه فرمود: وَ اللَّهِ ما اخافُ عَلَيْكُمْ الّا الْبَرْزخَ: «به خدا سوگند من تنها از برزخ بر شما مى‌ترسم»! (اشاره به اينكه مؤمنان در قيامت مشمول شفاعت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و امامان معصومند، ولى حساب برزخ جداست». [٤]

٦- در حديث ديگرى از همان امام عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: الْبَرْزخُ الْقَبْرُ، وَ هُوَ الثَّوابُ وَ الْعِقابُ بَيْنَ الدُّنْيا وَ الاخِرَةِ: «برزخ همان عالم قبر است و ثواب و عقابى است كه در ميان دنيا و آخرت وجود دارد». [٥]

٧- در حديث ديگرى در تفسير درالمنثور از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه فرمود: هنگامى كه روح‌

[١]. نهج‌البلاغه، كلمات قصار، كلمه ١٣٠.

[٢]. نهج‌البلاغه، خطبه ٢٢١.

[٣]. همان مدرك، خطبه ٢٢٢.

[٤]. تفسير نورالثقلين، جلد ٣، صفحه ٥٥٣، حديث ١٢٠.

[٥]. همان مدرك، حديث ١٢٢.