در اينجا نيز روايات متعددى وجود دارد كه نشان مى‌دهد روح به هنگام انتقال به عالم برزخ به كلّى از دنيا بريده نمى‌شود، بلكه گهگاه با آن ارتباط بر قرار مى‌كند.

در جلد سوّم كافى يك باب تحت عنوان‌ انَّ الْمَيِّتَ يَزُوْرُ اهْلَهُ: «مردگان به ديدار خانواده خود مى‌آيند» ذكر كرده، و پنج روايت در آنجا آورده است كه نشان مى‌دهد، افراد با ايمان، و حتّى افراد بى‌ايمان گهگاه به ديدار خانواده خود مى‌آيند، مؤمنان تنها خوبى‌ها و خوشى‌هاى خانواده خود را مى‌بينند و خوشحال مى‌شوند، و كافران تنها بدى‌ها و ناخشنودى‌ها را (و غمگين مى‌شوند): «عَنِ الصّادِقِ عليه السَّلام: انَّ الْمُؤْمِنْ لَيَزُورُ اهْلَهُ فَيَرَىَ ما يُحِبُّ وَ يُسْتَرُ عَنهُ ما يَكْرَهُ، وَ انَّ الْكافِرَ لَيَزُورُ اهْلَهُ فَيَرى‌ مايَكْرَهُ وَ يُسْتَرُ عَنْهُ ما يُحِبُّ». [١]

دانشمندانى كه از طرق علمى و تجربى با ارواح ارتباط مى‌گيرند، آنها نيز با صراحت مى‌گويند: ارواح انسان‌ها بعد از مرگ به كلّى از اين عالم بيگانه نمى‌شوند، بلكه از وضع اين جهان كم و بيش آگاهند، و هم ارتباط با آنها امكان‌پذير است (در اينجا مشاهدات و نقل‌هاى فراوانى است كه ذكر آنها ما را از مقصدمان دور مى‌سازد).

ه- بهره‌گيرى از ارواح از اعمال نيك ديگران‌

اين نكته نيز قابل توجّه است كه روايات زيادى كه در منابع مختلف اسلامى آمده است نشان مى‌دهد كه اعمال خيرى كه براى گذشتگان انجام داده مى‌شود به صورت هدايائى به آنها مى‌رسد، اين مطلب از يك سو دلالت بر وجود عالم برزخ دارد از سوى ديگر دليل بر ارتباط آنها با اين جهان است.

در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مى‌خوانيم: ما مِنْ عَبْدٍ زارِ قَبْرَ مُؤمِنٍ فَقَرَءَ عَلَيْهِ انَّا انْزَلْناهُ فىِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرّاتٍ الّا غَفَرَ اللَّهَ لَهُ وَ لِصاحِبِ الْقَبْرِ: «هيچ مؤمنى نيست كه زيارت قبر مؤمنى كند و هفت مرتبه انا انزلناه را بر او بخواند مگر اينكه خدا او و صاحب قبر را مى‌آمرزد». [٢]

بلكه از پاره‌اى از روايات استفاده مى‌شود كه «حضرت مسيح عليه السلام از كنار قبرى گذشت و صاحب آن را در عذاب الهى ديد، سال ديگر كه از آنجا مى‌گذشت آرامشى بر او مشاهده كرد، هنگامى كه از پيشگاه‌

[١]. «كافى»، جلد ٣، صفه ٣٣٠، حديث ١.

[٢]. «محجّة البيضاء، جلد ٨، صفحه ٢٩٠.