: «بدان نخستين چيزى كه آن دو فرشته از تو سؤال مى‌كنند: پروردگارت را كه مى‌پرستيدى، و از پيامبر كه به سوى تو فرستاده شده، و از دينى كه به آن پايبند بودى، و از كتابى كه آن را مى‌خواندى، و از امامى كه ولايتش را پذيرفته بودى، سپس از عمرت سؤال مى‌كنند كه در كدام راه بر باد دادى، و از اموالت كه از كجا آوريد و در كجا مصرف كردى؟ جانب احتياط را نگه‌دار و درباره خود بينديش! و قبل از آزمايش و سؤال و امتحان، پاسخ را آماده كن، كه اگر با ايمان و متقى و آگاه به دين و پيرو صادقين و موالى اولياء اللَّه باشى، خداوند پاسخ لازم را به تو تلقين مى‌كند، و زبانت را به حق مى‌گشايد، و جواب خواهى داد، و در اين هنگام از سوى خدا بشارت جنّت و رضوان و خيرات فراوان به تو داده مى‌شود، و فرشتگان الهى با روح و ريحان از تو استقبال مى‌كنند، و اگر چنين نباشد زبانت به لكنت مى‌افتد و دليلت باطل مى‌شود و از دادن پاسخ فرو مى‌مانى و نابينا مى‌شوى، و بشارت به آتش داده مى‌شوى، و فرشتگان عذاب به استقبال تو مى‌آيند! ...». [١]

در اينجا سؤالى مطرح است و آن اينكه سؤال از روح در قالب مثالى و برزخى مى‌شود، يا از همين جسم مادى عنصرى؟ به اين ترتيب كه روح موقتا (البته نه به طور كامل بلكه به همين مقدار كه قادر به پاسخ سؤال باشد) به او باز مى‌گردد، و مورد سؤال قرار مى‌گيرد، آنچه از بعضى از روايات استفاده مى‌شود اين است كه روح نوعى تعلق و ارتباط با همين جسم مادى عنصرى پيدا مى‌كند به مقدارى كه سؤالات را درك كند و بتواند آن را پاسخ گويد. [٢]

در حالى كه مرحوم علّامه مجلسى در تحقيقى كه پيرامون احاديث اين باب دارد در يكى از عباراتش مى‌گويد: فَالْمُرادُ بِالْقَبْرِ فى اكْثَرِ الاخْبارِ ما يَكُونُ الرُّوحُ فيه فى عالَمْ الْبَرزخِ: «مراد به قبر در اكثر اخبار، چيزى است كه روح در آن در عالم برزخ قرار دارد». [٣]

اين نكته نيز قابل ذكر است كه از قرائن موجود در روايات بر مى‌آيد كه سؤال و جواب قبر يك سؤال و جواب ساده معمولى نيست كه انسان هر چه مايل باشد در پاسخ آن بگويد، بلكه سؤالاتى است كه پاسخ آن از درون جان انسان، از باطن عقائد هركس مى‌جوشد، و تلقين اموات كمكى به جوشش آن‌

[١]. بحارالانوار، جلد ٦، صفحه ٢٢٣، حديث ٢٤ در اين زمينه روايات فراوان است كه براى اطلاع بيشتر مى‌توان به همان جلد بحارالانوار، و همچنين تفسير برهان، جلد ٢، از صفحه ٣١٢ به بعد (ذيل آيه ٢٧ ابراهيم) و محجة البيضاء، جلد ٨، صفحه ٣٠٩ به بعد مراجعه كرد.

[٢]. تفسير برهان، جلد ٢، صفحه ٣١٤، حديث ٩ (ذيل آيه ٢٧ سوره ابراهيم).

[٣]. بحارالانوار، جلد ٦، صفحه ٢٧١.