آخرت را ايجاد مى‌كند، چرا كه او بر همه چيز تواناست» (قُلْ سِيرُوا فِى الْارْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِى‌ءُ النَّشّأَةَ الاخِرَةَ انَّ اللَّهَ عَلَى‌ كُلِّ شَى‌ءٍ قَديرٌ).

«سير در ارض» و گردش در روى زمين از اين نظر به انسان آگاهى بر آغاز آفرينش مى‌دهد كه آثار موجودات زنده از نخستين روزهايى كه حيات در كره زمين پيدا شده به صورت‌هاى مختلف در لابه‌لاى قشرهاى زمين باقى مانده، و امروز دانشمندان از مطالعه آنها بسيارى از اسرار آفرينش موجودات زنده را در مى‌يابند.

و نيز ممكن است منظور پى بردن به اسرار آغاز خلقت كره زمين و موجودات بى‌جان آن باشد كه از مطالعه طبقات مختلف زمين و عناصر گوناگون و انواع تركيب‌ها آشكار مى‌گردد.

و نيز ممكن است اشاره به آفرينش‌هاى مكرّرى باشد كه همه روز در اين كره خاكى صورت مى‌گيرد، افراد زيادى از موجودات زنده پا به عرصه وجود مى‌گذارند و افراد زيادى مى‌ميرند.

خداوندى كه قادر بر اين همه خلقت و تطورات حيات است، چگونه از احياى مردگان عاجز خواهد بود؟ و به اين ترتيب از قدرت مطلقه حق براى اثبات امكان حيات مجدد انسان بهره‌گيرى شده.

ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه آيه فوق اشاره به خلقت نخستين انسان، و قياس عقلى خلقت مجدد بر خلقت اوّل باشد كه در اين صورت اين آيه در سلك گروه اول از آياتى كه در سابق اشاره كرديم قرار خواهد گرفت. ولى به هر حال شاهدى است بر اصل مدّعا.

از آنچه در تفسير آيه گفتيم پاسخ اين سئوال به خوبى روشن مى‌شود كه چگونه قرآن به انسان‌ها دستور مى‌دهد كه در زمين گردش كنند و چگونگى آغاز آفرينش را ببينند، در حالى كه آغاز آفرينش به ميليون‌ها يا ميلياردها سال قبل از اين برمى‌گردد و امروز قابل مشاهده نيست.

در پاسخ اين سئوال سه بيان در شرح بالا داشتيم (دقت كنيد).

قابل توجه اين‌كه در اين‌جا از معاد تعبير به‌ «نشأة آخرت» شده است، و «نشأه» چنانكه راغب در مفردات مى‌گويد به معناى ايجاد و تربيت چيزى است، و اين نشان مى‌دهد كه در قيامت هم آفرينش تازه‌اى است و هم تربيت و نمو جديد.

***