در اين‌كه اين «فرياد عظيم» چگونه است؟ و با چه وسيله صوتى انجام مى‌شود؟ و چه تأثيرى در احياى مردگان دارد؟ هيچ‌كس دقيقاً نمى‌داند، ولى قرآن با يك اشاره اجمالى و سربسته به سراغ آن رفته است، و تعجب ندارد كه حقيقت آن امروز بر ما روشن نشود، زيرا همه چيز رستاخيز با اين زندگى متفاوت است، و هاله‌اى از ابهام آن را پوشانيده، همان‌گونه كه درك زندگى اين دنيا براى طفلى كه در شكم مادر است امكان‌پذير نيست، هرچند فرضاً داراى قدرت عظيم تفكر باشد.

و در دومين آيه (آيه ٤٥ سوره طور) مى‌فرمايد: «آنها را رها كن تا آن روز را كه فرياد بر آنها زده مى‌شود ملاقات كنند» (فَذَرْهُمْ حَتّى‌ يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذى فيهِ يُصْعَقونَ).

«يُصْعَقُونْ» از ماده‌ «اصْعاقْ» در اصل از «صاعقه» گرفته شده، و از آن‌جا كه صاعقه هم داراى صداى عظيم است، و هم مايه هلاكت مى‌گردد، اين جمله به هر دو معنا تفسير شده، اگر به معناى هلاكت باشد اشاره به نفخه اوّل و پايان جهان است، همان‌گونه كه در آيه ٦٨ زمر مى‌خوانيم: «وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فى السَّمواتِ وَ مَنْ فى الْارْضِ: «در صور دميده مى‌شود و تمام كسانى كه در آسمان‌ها و زمين هستند هلاك مى‌شوند»، و اگر به معناى فرياد باشد ممكن است اشاره به نفخه اوّل يا نفخه دوّم باشد كه نفخه رستاخيز است، و در اين صورت همرديف آيه قبل مى‌شود.

بسيارى از مفسّران معناى اوّل را ترجيح داده‌اند، و در عين حال احتمال دوّم را نيز ناديده نگرفته‌اند. [١]

و اين‌كه بعضى احتمال داده‌اند منظور هلاكت گروهى از مشركات در جنگ بدر است بسيار بعيد به نظر مى‌رسد (شاهد اين مدعى آيه ٦٨ زمر است كه در بالا به آن اشاره شد).

***

٣٤- يَوْمَ يُنْفَخُ فى الصُّورِ

اين تعبير چهار بار در قرآن مجيد در آيات ٧٣ انعام و ١٠٢ طه و ٨٧ نمل و ١٨ نبأ آمده است، در نخستين آيه مى‌فرمايد: «در آن روز كه در صور دميده مى‌شود حكومت از آن اوست» (وَ لَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَحُ فى الصُّورِ).

[١]. مجمع‌البيان، جلد ٩، صفحه ١٦٩، قرطبى جلد ٩، صفحه ٦٢٤٧، روح‌المعانى، جلد ٢٧، صفحه ٣٤ و الميزان، جلد ١٩، صفحه ٢٣ و روح‌البيان، جلد ٩، صفحه ٢٠٥.