پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٨ - ٤- يَوْمُ الدِّيْنِ

گفت: من به پروردگارم و پروردگار شما پناه مى‌برم از هر متكبرى ك به روز حساب ايمان نمى‌آورد» (غافر ٢٧).

و گاه از آن تعبير به‌ يَوْمَ يِقُومُ الْحِسابُ» (روزى كه حساب برپا مى‌شود) شده است. (ابراهيم ٤١).

مقاييس اللغة چهار ريشه براى ماده «حساب» ذكر مى‌كند: شمردن، كفايت كردن، و «حسبان» به معناى بالش كوچك، و «احْسَبَ» به معناى كسى كه بر اثر بيمارى پوست تنش سفيد شده و موهاى او ريخته است.

بعضى از ارباب لغت معانى بيشترى براى آن ذكر كرده، و حتى آن را به هفت معنا رسانده‌اند كه از جمله آنها مجازات و عذاب است. [١]

ولى ظاهر اين است كه همه معانى فوق آن گونه كه اجمالًا از مفردات راغب بر مى‌آيد به يك معنا باز مى‌گردد، و آن حسابرسى كردن است، و اگر در معنى كفايت به كار مى‌رود به خاطر آن است كه محاسبه‌اى براى رسيدن به كفايت صورت مى‌گيرد، و همچنين در مورد مجازات به خاطر آن است كه بعد از حسابرسى انجام مى‌شود، معانى ديگر نيز به نحوى بازگشت به اين معنا مى‌كنند (مثلًا اطلاق آن بر نوعى از بيمارى جلدى به خاطر شباهت با مجازات الهى است كه بعد از حساب واقع مى‌شود، و شايد بالش كوچك را از اين رو حسبان ناميده‌اند كه حسابگران در موقع حساب به آن تكيه مى‌كنند).

به هر حال يكى از روشن‌ترين برنامه‌هايى كه در قيامت انجام مى‌گيرد، و اصولًا قيام قيامت به خاطر آن است، مسأله حساب الهى است كه شرح چگونگى آن به خواست خدا در بحث‌هاى مربوط به منازل آخرت خواهد آمد.

٤- يَوْمُ الدِّيْنِ‌

اين نام نيز به طور گسترده در قرآن به كار رفته و تعداد آياتى كه در آن «يوم الدين» آمده است بالغ بر سيزده‌ مورد است كه از همه مشهورتر در زبان‌ها در سوره حمد است. مالِكِ يَوْمِ‌الدِّيْنِ‌ «او مالك روز جزا است».

(بعضى از ارباب لغت معتقدند كه اصل واژه «دين» به معناى خضوع و انقياد و اطاعت است، و اگر اين‌

[١]. نهايه ابن اثير و لسان العرب.