است و از هر نظر بسيط و خالى از اجزاء تركيبى است، بلكه منظور اين است كه از يك روح بزرگ كه از اشرف مخلوقات خدا مى‌باشد، در او دميده شد (و به اصطلاح اين اضافه، «اضافه تشريفيّه» است).

به اين ترتيب روح والاى انسان از آن عالم بالا به سوى جهان خاكى كشيده شده، و با اين خاك تيره پيوند يافته، تا مدارجى از كمال را طى كند، سپس از آن جدا شود و به عالم بالا و جوار قرب حق باز گردد.

درست است كه طبق معاد جسمانى در قيامت جسم و روح هر دو باز مى‌گردند، ولى بايد توجه داشت كه در آنجا روح به جسم باز نمى‌گردد بلكه جسم به سوى روح مى‌رود، و تعالى و تكامل مى‌يابد! و لذا نقائص جسم دنيوى را از دست مى‌دهد، فرسودگى، پيرى، فناپذيرى، درد و بيمارى، و تعب و خستگى همه از آن رخت بر مى‌بنند (دقت كنيد).

بعضى از دانشمندان در اين‌جا تشبيه زيبايى براى اين مسأله يعنى نزول روح به بدن، و سپس بازگشت به عالم بالا آورده‌اند: روح انسان را به غواصى تشبيه مى‌كنند كه براى فرو رفتن در قعر دريا و بيرون آوردن جواهرات گرانبها، جسم سنگينى را به پاى خويش مى‌بندد، تا به كمك آن در دريا فرو رود، هنگامى كه بر كف دريا نشست و گوهرهاى گرانبها را جمع‌آورى نمود. جسم سنگين را از پاى خود باز مى‌كند و به سطح دريا برمى‌گردد، و اين است معناى «رجوع» (دقت كنيد).

نتيجه:

در يك جمع‌بندى به اين‌جا مى‌رسيم كه روز بازپسين مراحل و مواقفى دارد كه از هر كدام از آنها در قرآن مجيد تعبيرى آورده شده است.

نخست از «قيام ساعت» و آغاز رستاخيز و دگرگونى جهان بحث مى‌شود.

سپس به مرحله «احياء موتى» و زنده شدن مردگان مى‌رسد.

بعد خداوند آنها را بر مى‌انگيزد يعنى مرحله «بعث» شروع مى‌شود.

سپس آنها را جمع مى‌كند، و اين مرحله «حشر» است بعد آنها را مى‌گستراند و اين مرحله «نشر» است.

سپس آنها بازگشت به سوى خدا مى‌كنند و اين مرحله معاد است.

سپس به مرحله «لقاء پروردگار» مى‌رسند و اين مرحله لقاء اللَّه است.

و سرانجام به سوى آن وجود نامتناهى و كمال مطلق پيش مى‌روند و اين مرحله «رجوع» به پروردگار