تعبير «يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ» (ساق‌ها برهنه مى‌شود) بعقيده بسيارى از مفسّران كنايه از وخامت كار و شدت ترس و وحشت است، زيرا در گذشته معمول بوده هنگامى كه در برابر كار مشكلى قرار مى‌گرفتند آستين‌ها را بالا مى‌زدند، و دامن لباس را به كمر مى‌بستند، تا آمادگى بيشترى براى مقابله با حادثه داشته باشند، طبعاً در اين حال ساق‌ها برهنه مى‌شود.

بعضى از مفسّران احتمال ديگرى در تفسير آيه داده‌اند و آن اين‌كه «ساق» به معناى اصل و اساس هر چيز است (مانند ساقه درخت) بنابراين جمله‌ «يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ» اشاره به ظهور و بروز حقايق اشيا در آن روز است. [١]

به هر حال در آن روز هولناك همگان به سجود در برابر عظمت پروردگار عالم دعوت مى‌شوند، مؤمنان به سجده مى‌افتند، و شايد همين سجده مايه آرامش قلب و روح آنهاست، ولى آنها كه آلوده كفر و گناهند قدرت بر سجده را ندارند.

در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام آمده است: «در آن روز حجابى از نور الهى برداشته مى‌شود، و همه مؤمنان به سجده مى‌افتند، ولى پشت منافقان آن‌چنان خشك مى‌شود كه توانايى ندارند كمر خم كنند و سجده نمايند»! [٢]

بعضى گفته‌اند منظور از يكشف عن ساق همين ظاهر شدن نورالهى است.

***

٥٩- يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظّالِمينَ مَعْذِرَتُهُمْ‌

اين توصيف نيز يكى ديگر از حوادث دردآلود آن روز را بازگو مى‌كند، مى‌فرمايد: «روزى كه عذرخواهى ظالمان سودى نمى‌بخشد، و براى آنها لعنت (خدا) است، و براى آنها جايگاه بدى است» (يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظّالِمينَ مَعْذِرَتُّهُمْ وَلَهُمْ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُؤءُ الدّارِ» (مؤمن- ٥٢).

معمولًا يكى از طرق نجات و رهايى از چنگال مجازات در اين جهان پناه بردن به معذرت‌خواهى و پوزش است، ولى طبيعت روز قيامت چنان است كه هيچ‌گونه عذرى از ظالمان پذيرفته نمى‌شود چرا كه آن‌جا اصولًا جاى گرفتن محصول و پاداش عمل است، نه جبران گذشته كه نوعى عمل محسوب مى‌شود.

[١]. «روح‌المعانى»، جلد ٢٩، صفحه ٣٥- قرطبى، جلد ١٠، صفحه ٦٧٢٨.

[٢]. «نورالثقلين»، جلد ٥، صفحه ٣٩٥، حديث ٤٩.