ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢١٠ - مقصود از &#١٧١ معقول &#١٨٧ در &#١٧١ حيات معقول &#١٨٧ چيست

« حيات معقول » پيش كشيده‌ايم . براى توضيح مقصود اصلى ، از كلمهء معقول ، تفسير و تقسيمى مختصر در بارهء عقل و تعقل بيان مى كنيم : نخست يك تعريف اجمالى در بارهء عقل را متذكر مى گرديم : تعريف عقل - مى دانيم كه فعاليتهاى بسيار متنوعى در مغز آدمى بوجود مى آيد كه هر يك داراى عوامل و مختصات و نتايج مخصوص بخود دارد . بعضى از اين فعاليتها را با الفاظ مشخص بيان مى كنيم مانند تداعى معانى و تجسيم . هر يك از اين دو فعاليت را در كلمهء مخصوص بخود مى توان بروشنى دريافت كرد . مثلا تداعى معانى كه عبارت است از تسلسل واحدها يا قضايايى كه بنوعى از ارتباطات زمانى و مكانى و شباهتهاى شكلى و تشابه در علت و غير ذلك ، بدون هدفگيرى استنتاجى ، با دو كلمهء تداعى معانى قابل فهم بوده و به نمود يا فعاليتى ديگر مخلوط نمى گردد ، همينطور است تجسيم ، كه عبارتست از حذف و انتخاب در واقعيات ، يا پذيرش نيست بعنوان هست و يا بالعكس و تأثر از آن حذف و انتخاب و پذيرش كه شبيه به تأثر از عامل واقعى آنها ميباشد . مانند تجسيمهائى كه در تئاترها و نمايشها بوجود مى آيد . ولى عقل و تعقل مانند تداعى معانى و تجسيم كاملا مشخص نيست ، زيرا فعاليتهاى متنوعى را كه در مغز صورت مى گيرند ، تعقل مى نامند . از آن جمله : ١ - فعاليتى در مغز وجود دارد كه براى تحقيق هدف ميان چند چيز كه بعنوان هدف مورد احتمال است ، بجريان مى افتد .
٢ - فعاليتى در مغز براى انتخاب وسيله در راه وصول به هدف بجريان مى افتد .
هر دو اين فعاليت را تعقل و عامل آن دو را عقل مى نامند . تبصره - تحقيق هدف و انتخاب وسيله كه بوسيلهء عقل صورت مى گيرد ، بر دو نوع است : الف نوع علمى .
ب نوع عملى .
نوع علمى آن را انديشه‌هاى منطقى با اصولى كه دارد بعهده گرفته است ، مانند تعريف و توصيفها و استنتاجات قياسى منطقى و استقراءهاى تجربى و غير ذلك . نوع عملى آن عبارتست از اعمال و رفتار آگاهانه براى