ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٩٦ - مسئلهء سوم - دخالت و تأثير محيط و اداره كنندگان اجتماع و مربيان در حيات معقول انسانها بوسيلهء آماده كردن خيرات و ارزشها براى اختيار انسانها

عنوان خير قابل توصيف است كه با اختيار آن هدف را بدست بياورد .
زيرا خير و شر هنگامى كه به كارهاى انسانى نسبت داده شود از مفاهيم ارزشى است كه حتما اراده و اختيار در اتصاف انسان بيكى از آن دو دخالت دارد . كلمهء اخيار بآن اشخاص گفته مى شود كه با امكان ارتكاب به زشتىها و پليدىها ، دست به آنها نيالايند و اشرار به كسانى گفته مى شود كه با امكان رفتار صحيح و خردمندانه مرتكب زشتىها و پليدىها شوند .
مسئلهء سوم - دخالت و تأثير محيط و اداره كنندگان اجتماع و مربيان در حيات معقول انسانها بوسيلهء آماده كردن خيرات و ارزشها براى اختيار انسانها .
گفتيم كه اختيار مانند آن آب زلال و حياتبخش است كه از منبع حيات انسانها مى جوشد و بطور طبيعى جوياى خير و رشد و كمال است . اين جويندگى در محيط و صحنهء گردانندگان اجتماع و مربيان و معلمان بوجود مى آيد نه در خلاء محض .
اگر محيط يك فرد يا يك اجتماع ناسالم و بيمار گونه باشد ، مسلما امكان شكوفائى اختيار رو به نابودى مى رود ، چنانكه اگر اداره كنندگان اجتماع و مربيان نتوانند عظمتها و ارزشهاى والاى انسانى را در قلمرو زندگى جمعى و مراكز تعليم و تربيت تهيه و آماده نمايند ، اگر انسانهاى آن جامعه خيلى بكوشند و سدشكنى كنند ، از آزادى در راه بىبند و بارى و « بارى بهر جهت » بهره بردارى خواهند كرد . اگر آزادى را به حركت منظم دو سنگ آسياب تشبيه كنيم [ البته با اين تفاوت كه حركت آسياب احتياج به نيروى خارج از خود دارد ، در صورتى كه فعاليت حيات بنام آزادى از متن خود حيات مى جوشد ] جريانات محيط و محصول انديشه و تصميم و كارهاى اداره كنندگان و مربيان اجتماع موادى است كه در آن آسياب ريخته مى شود و آسياب همان مواد را كه در آن ريخته مى شود ، آرد ميكند و آمادهء خوراكى انسان مى گردد . اين آسيابى است كه هرگز از حركت باز نمى ايستد و اگر ماده اى از خارج در آن ريخته نشود ، تا مدتى وسوسه‌ها و پندارهاى بىاساس را از درون مى گيرد و در آسياب مى ريزد و اگر اين كار را هم