الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٥٧ - نقد مصنف بر اخفش

اخفش ميتواند در مقام دفاع برآمده و از هردو اشكال مذكور جواب دهد كه كلمه « ما » در مثال: لا سيّما زيد (برفع زيد) اسم موصولى است كه:

اوّلا: عائدش واجب الحذف بوده فلذا هيچگاه در كلام ذكر نميشود.

و ثانيا: صله آن هميشه جمله اسميّه مى‌باشد و بدين ترتيب براى « اىّ » نظير و همانند وجود داشته و استبعاد ياد شده دفع مى‌گردد.

سپس مصنّف گويد:

قسم ديگرى را اخفش باقسام گذشته افزوده و آن اينستكه « اىّ » نكره موصوفه مى‌باشد.

مانند: مررت باىّ معجب لك (گذشتم بكسيكه بعجب آورنده تو مى‌باشد).

چنانچه بجاى « اىّ » كلمه « من » را گذاشته و مى‌گويند: مررت بمن معجب لك.

نقد مصنّف بر اخفش‌

مصنّف گويد:

اينقسمى را كه اخفش افزوده (نكره موصوفه) مسموع از اهل لسان نيست و اساسا كلمه « اىّ » در هيچ موردى بدون مضاف اليه استعمال نميشود مگر در دو جا:

١- در مقام نداء مانند: يا ايّها الرّجل.

٢- در مورد حكايت چنانچه وقتى گفته شود:

جائنى رجل (مردى نزد من آمد).

اهل لسان مى‌گويند: اىّ يا هذا (اى شخص كدام مرد نزد تو آمد).

يا اگر گفته شود: جائنى رجلان.

بدنبالش مى‌گويند: ايّان.

و در صورتيكه گفته شود: جائنى رجال.

اهل محاوره در مقام حكايت مى‌گويند: ايّون.

و چنانچه ملاحظه مى‌شود كلمه « اىّ » و « ايّان » و « ايّون » در مقام حكايت فاعل‌