الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١١ - كلام در اطراف مضاف اليه«اذ»

اهل لسان كه مى‌گويند: السّمن منوان بدرهم، كلمه « السّمن » مبتداء بوده و « منوان بدرهم» خبرش مى‌باشد و در عين حال عائد و رابط محذوف است و تقدير آن السمن منوان منه بدرهم مى‌باشد.

و بهر صورت « اذ » اوّلى را نميتوان ظرف براى « بزّ » قرار داد زيرا اينكلمه جزئى از جمله مضاف‌اليه « اذ » اوّلى بوده و قطعى است كه هيچ جزئى از مضاف‌اليه در مضاف عمل نمى‌كند.

و همچنين « اذ » دوّمى را نميتوان بدل از « اذ » اوّل دانست زيرا « اذ » اوّل به واسطه مضاف‌اليهش تكميل مى‌شود و جاى ترديد نيست تا كلمه‌اى تكميل نشده نبايد برايش تابع آورد.

و همچنين نميتوان « اذ » را خبر براى « الناس » قرار داد، زيرا « اذ » ظرف زمان بوده و « النّاس » اسم ذات مى‌باشد و اخبار از اسم ذات به ظرف زمان جايز نمى‌باشد.

و كلمه « ذاك » مبتداء بوده و خبرش محذوف است و تقدير كلام: اذ ذاك كائن مى‌باشد، بنابراين در بيت خنساء نيز جزئى از مضاف‌اليه « اذ » حذف شده و چنين بتوهم مى‌آيد كه « اذ » به مفرد اضافه شده است.

سپس مصنّف گويد:

و گاهى تمام جمله مضاف‌اليه حذف ميشود و آن بخاطر وجود قرينه‌اى است كه بواسطه‌اش علم بمضاف‌اليه حاصل مى‌باشد.

قابل ذكر است در چنين مواردى كه مجموع مضاف‌اليه حذف مى‌گردد عوض از آن تنوين به « اذ » داده و « ذال » را بمناسبت التقاء ساكنين بين تنوين و « ذال » مكسور مى‌كنند، مانند:

و يومئذ يفرح المؤمنون‌ ( در اين هنگام اهل ايمان شاد مى‌گردند).

كه تقدير آن: و يوم اذ يحصل ما وعد اللّه بن من غلبة الروم لفارس بوده و پس از حذف مضاف‌اليه مبدّل به « يومئذ » شد.