الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٧ - الا بفتح همزه و تشديد لام

در صورتيكه « ان » مفسره باشد جمله « الّا تعلوا علىّ» محلّ از اعراب ندارد چه آنكه يكى از جملات بدون محلّ از اعراب، جمله مفسّره است، بنابراين گفتار مصنّف قابل تصديق است ولى اگر « ان » مخفّفه از مثقله باشد و « لاء » را ناهيه فرض كنيم هيچ وجهى براى كلام مصنّف و اينكه جمله مزبور محلّى از اعراب نداشته باشد بنظر نميرسد.

قوله: و على الاوّل فهى بدل من كتاب: مقصود از « الاوّل » آنستكه « ان » ناصبه و « لاء » نافيه باشد.

شارح دسوقى گويد:

بنابر بدليّت معناى آيه چنين است:

قالت يا ايّها الملاء انى القى الىّ مكتوب هو لفظ ان لا تعلوا علىّ.

و بايد توجّه داشت كه بدليّت « الّا تعلوا علىّ» از « كتاب » از سنخ بدل « بعض » از « كلّ » مى‌باشد زيرا « مكتوب » تنها الّا تعلوا علىّ نيست بلكه « مكتوب » كلّى است كه جزئى از آن عبارتست از « الّا تعلوا».

قوله: على انّه بمعنى مكتوب: ضمير در « انّه » به كتاب راجع است.

قوله: و على انّ الخبر بمعنى الطلب: مقصود از « خبر » جمله خبريه « الّا تعلوا علىّ» است كه بمعناى نهى بوده و بدين ترتيب از نظر معنا طلبيّه مى‌باشد.

قوله: بقرينه و ائتونى: چه آنكه « ائتونى » امر بوده و طلب محسوب ميشود و اين قرينه است كه معطوف عليه آن نيز كه « الّا تعلوا» باشد طلب است.

قوله: و مثلها: يعنى و مثل « الّا تعلوا علىّ» مى‌باشد.

قوله: الّا يسجدوا: آيه « ٢٤- ٢٥ » از سوره نمل.

قوله: لكن « ان » فيها الناصبه: ضمير در « فيها » به « الا يسجدوا» راجع است.

قوله: ليس غير: يعنى ليس غير الناصبة.

قوله: و لا فيها محتملة للنفى: ضميردر « فيها » به « الّا يسجدوا» بر مى‌گردد.

قوله: اى اعمالهم الّا يسجدوا: يعنى « اعمالهم » مبتداء محذوف بوده و « الّا يسجدوا» خبرش مى‌باشد.