جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٩

ممکن است توسط توالی دیگری که از نظر ما نامربوط است قطع یا منحرف‌ گردد ؟ " [١] .
پاسخ این اشکال بستگی دارد به اینکه جامعه و تاریخ ، طبیعت جهت‌داری‌ داشته باشد یا نداشته باشد . اگر تاریخ از طبیعتی جهت‌دار برخوردار باشد ، نقش حوادث جزئی ناچیز خواهد بود ، یعنی حوادث جزئی هر چند مهره‌ها را عوض می‌کند ، در مسیر کلی تاریخ تأثیری ندارد ، حداکثر این است که جریان‌ را تند یا کند می‌کند . اما اگر تاریخ فاقد طبیعت و شخصیت و راه تعیین‌ شده از ناحیه آن طبیعت و شخصیت باشد ، البته تاریخ مسیر معین و مشخص‌ نخواهد داشت و فاقد کلیت خواهد بود و غیر قابل پیش بینی .
از نظر ما که برای تاریخ ، طبیعت و شخصیت قائلیم و این شخصیت و طبیعت محصول ترکیب شخصیتهای فردی انسانهاست که بالفطره تکامل جو می‌باشند ، نقش حوادث تصادفی به کلیت و ضرورت تاریخ زیان نمی‌رساند .
منتسکیو سخنی زیبا درباره نقش تصادف دارد که قسمتی از آن را قبلا نقل‌ کردیم ، می‌گوید : " اگر تصادف یک نبرد ، یعنی علتی خاص ، دولتی را واژگون کرده باشد یقینا علتی کلی در کار بوده که موجب گردیده است تا دولت مذکور به‌ دنبال یک نبرد از پا درآید " [٢] .
و هم او می‌گوید :