روشن می‌سازند ( داستان کتابسوزی اسکندریه که از قرن هفتم - آری ، فقط از قرن هفتم هجری - بر سر زبانها افتاد آنچنان شایع شد که تدریجا در اکثر کتابهای تاریخی راه یافت ، اما تحقیق محققان قرن اخیر ثابت کرد که‌ بی‌اساس محض است و ساخته مسیحیان مغرض بوده است ) همچنانکه گاهی‌ حقیقتی کتمان می‌شود اما پس از مدتی آشکار می‌شود . بنابراین به نقلهای‌ تاریخی نمی‌توان به طور کلی بدبین بود .

٢ علیت در تاریخ

آیا اصل علیت بر تاریخ حکمفرماست ؟ اگر اصل علیت حکمفرماست ، لازمه‌اش این است که وقوع هر حادثه‌ای در ظرف خودش حتمی و اجتناب‌ ناپذیر بوده است و یک نوع " جبر " بر تاریخ حکمفرماست . اگر جبر بر تاریخ حکمفرماست پس تکلیف آزادی و اختیار انسانها چه می‌شود ؟ اگر واقعا وقوع حوادث تاریخی جبری است پس هیچ فردی مسؤولیت ندارد و هیچ‌ فردی استحقاق تمجید و ستایش و یا استحقاق ملامت و نکوهش ندارد . و اگر اصل علیت حکمفرما نیست ، پس کلیت وجود ندارد ، و اگر کلیت وجود ندارد پس تاریخ قانون و سنت ندارد ، زیرا قانون فرع بر کلیت است و کلیت فرع بر اصل علیت . این است مشکلی که در مورد تاریخ علمی و فلسفه تاریخ وجود دارد . برخی‌ به اصل علیت و به اصل کلیت گراییده ، آزادی و