جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٠

است ، کار را اصل و اندیشه را فرع می‌شمارد . منطق و فلسفه قدیم ، اندیشه‌ را کلید اندیشه می‌دانست . در آن منطق اندیشه تقسیم می‌شد به تصور و تصدیق‌ ، و هر کدام تقسیم می‌شد به بدیهی و نظری . آنگاه اندیشه‌های بدیهی کلید اندیشه‌های نظری شناخته می‌شد . در آن منطق و در آن فلسفه جوهر انسان ( = من ) یک اندیشه محض شناخته می‌شد ، کمال و شرافت انسان در دانش معرفی‌ می‌گشت ، انسان کامل مساوی بود با انسان اندیشمند [١] .
ولی مادیت تاریخی بر این اصل استوار است که کار کلید اندیشه و کار معیار اندیشه است ، جوهر انسان کار تولیدی اوست ، کار هم منشأ شناخت‌ انسان است و هم سازنده او . مارکس گفته است : " سراسر تاریخ جهانی ، جز خلقت انسان به وسیله کار بشری نیست " [٢] . انگلس گفته : " خود انسان را نیز کار آفریده است " [٣] . زیرا انسان از ابتدا به جای‌ تفکر علیه ناملایمات طبیعی با کار پر زحمت خود بر محیط خارجی خویش غلبه‌ کرده و از همین راه ( عمل انقلابی ) در برابر زورمندان متجاوز ، جامعه‌ دلخواه خود را پیش می‌برد و می‌سازد .
در کتاب مارکس و مارکسیسم می‌نویسد : " در حالی که در فلسفه هستی ( فلسفه‌ای که جهان را براساس " بودن " تفسیر می‌کند ، در مقابل فلسفه " شدن " که جهان را