جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٧

جوانه می‌زند و آن گرایشها خود را نشان می‌دهد .
مطابق نظریه اول اینکه انسان هم اکنون در شرایط حاضر مثلا حکم می‌کند که‌ ٤ = ٢ x ٢ و آن را یک حکم مطلق می‌پندارد که شامل همه زمانها و همه‌ مکانهاست ، در واقع مولود شرایط خاص محیط اوست ، یعنی این محیط و این‌ شرایط خاص است که این حکم را به او داده و این حکم عکس‌العمل انسان در این شرایط خاص است و در حقیقت آوازی است که در این محیط اینچنین ضبط شده و ممکن است در محیط دیگر و شرایط دیگر ، حکم و قضاوت به گونه‌ای‌ دیگر باشد ، مثلا ٢٦ = ٢ x ٢ باشد .
ولی مطابق نظریه دوم آنچه محیط به انسان می‌دهد تصور ٢ ، ٤ ، ٨ ، ١٠ و امثال اینهاست . اما حکم به اینکه ٤ = ٢ x ٢ و یا ٢٥ = ٥ x ٥ لازمه‌ ساختمان روح انسان است و محال است که شکل دیگر پیدا کند ، همچنانکه‌ گرایشهای کمال جویانه انسان نیز لازمه خلقت روح اوست [١] .