انسانی و مرگ آن گذاشته شود . همواره حاکم اصلی برانسان همان حکم فطرت‌ است و بس ، انحرافات و اشتباهات از نوع خطای در تطبیق است . آن‌ غایت و کمالی که انسان به حکم فطرت بی‌قرار کمالجوی خود آن را جستجو می‌کند ، روزی دیر یا زود به آن خواهد رسید . آیات سوره روم از آیه ٣٠ که‌ با جمله : " « فأقم وجهک للدین حنیفا فطره الله التی فطر الناس علیها " آغاز می‌شود و با جمله " « لعلهم یرجعون »" پایان می‌یابد ، همین‌ معنی را می‌رساند که حکم فطرت در نهایت امر تخلف ناپذیر است و انسان‌ پس از یک سلسله چپ و راست رفتنها و تجربه‌ها راه خویش را می‌یابد و آن‌ را رها نمی‌کند . به سخن آن عده نباید گوش فرا داد که اسلام را همانند یک‌ مرحله از فرهنگ بشری که رسالت خود را انجام داده و به تاریخ تعلق دارد ، می نگرند . اسلام ، به آن معنی که ما می‌شناسیم و بحث می‌کنیم ، عبارت‌ است از انسان در کمال نهایی خودش که به ضرورت ناموس خلقت روزی به آن‌ خواهد رسید " [١] .
برخی برعکس ، مدعی هستند که اسلام به هیچ وجه طرفدار یگانگی و یگانه‌ شدن فرهنگ انسانی و جامعه‌های انسانی نیست ، طرفدار تعدد و تنوع فرهنگها و جامعه‌هاست و آنها را در همان تنوع و تعددشان به رسمیت می‌شناسد و تثبیت می‌کند . می‌گویند : شخصیت و هویت و " خود " یک ملت عبارت‌ است از فرهنگ آن ملت که روح جمعی آن ملت است و این روح جمعی را تاریخ خاص آن ملت که ویژه خود اوست و ملتهای دیگر با او شرکت ندارند ، می‌سازد .

[١] ج / ٤ ص . ١٤