جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٢

می‌شود [١] . و غالبا از مجموع ابزار تولید و روابط تولیدی به " وجه‌ تولید " یا " شیوه تولید " تعبیر می‌شود [١] و ضمنا باید دانست که‌ این اصطلاحات در زبان پیشوایان ماتریالیسم تاریخی خالی از ابهام نیست و کاملا صیقل نخورده و مشخص نشده است [٢] . آنجا که می‌گویند اقتصاد زیربناست و نهاد مادی جامعه بر سایر نهادها تقدم دارد ، مقصود مجموع‌ دستگاه تولیدی است اعم از ابزار تولید و روابط تولیدی .
نکته‌ای که حتما باید توجه داشت و از لابلای سخنان پیشروان ماتریالیسم‌ تاریخی کاملا هویداست اینکه خود زیربنا به صورت دو اشکوبه است و بخشی‌ از آن زیربنای بخشی دیگر است و دیگری بر روی آن استوار است . اساس و پایه اصلی و سنگ زیرین بنا ابزار تولید یعنی کار تجسم یافته است ، کار تجسم یافته است که روابط اقتصادی خاصی را از نظر توزیع ثروت ایجاب‌ می‌کند . این روابط که انعکاس درجه رشد ابزار تولید است ، در آغاز پیدایش نه تنها هماهنگ با ابزار تولید است بلکه محرک و مشوق آن شمرده‌ می‌شود ، یعنی بهترین وسیله بهره‌برداری از آن ابزارهاست و مانند جامعه‌ای‌ است متناسب با اندام ابزار تولید . ولی ابزار تولید در ذات خود رشد یابنده است . رشد ابزار تولید هماهنگی میان دو بخش دستگاه تولیدی را بر هم می‌زند . روابط تولیدی و اقتصادی ، یعنی همان قوانین که متناسب با ابزار تولیدی پیشین به وجود آمده بود ، به صورت جامه‌ای تنگ و