گوناگون تقریبا بی‌انتهایی از رسوم ، عادات ، افکار ، قوانین و نهادهای‌ اجتماعی به وی عرضه می‌گردد . همین گوناگونی ظاهرا نامربوط است که نقطه‌ آغاز تحقیق را تشکیل می‌دهد . در پایان تحقیق باید نظمی اندیشیده جانشین‌ این گوناگونی نامربوط گردد . منتسکیو درست مانند " ماکس وبر " می‌خواهد از داده‌های نامربوط بگذرد تا به نظم معقول برسد . آری ، این مشی‌ ، همانا مشی خاص جامعه‌شناس است " [١] .
خلاصه این بیان این است که در ورای گوناگونی شکلهای پدیده‌های اجتماعی‌ که آنها را با یکدیگر بیگانه نشان می‌دهد ، جامعه‌شناس وحدتی کشف می‌کند که همه گوناگونیها مظهر آن وحدت شناخته می‌شوند .
و همچنین درباره اینکه آثار و پدیده‌های مشابه اجتماعی از یک سلسله علل‌ مشابه سرچشمه می‌گیرند ، از کتاب ملاحظات درباره علل عظمت و انحطاط رومیان چنین نقل می‌کند : " تصادف بر جهان حکمفرما نیست . این نکته را می‌توان از رومیان پرسید ، زیرا آنان تا زمانی که برنامه‌ای در فرمانروایی داشتند با کامیابیهای‌ پیاپی قرین بودند و چون برنامه‌ای دیگر در پیش گرفتند با ادبارهای پیاپی‌ روبرو شدند . در هر نظام سلطنتی علتهایی ، خواه اخلاقی و خواه جسمانی ، در کار است که نظام مذکور را به اعتلا می‌رساند ، برقرار می‌دارد یا به سوی‌ پرتگاه نابودی سوق می‌دهد . همه پیشامدها تابع این علل‌اند و اگر تصادف‌ یک نبرد ، یعنی علتی خاص ، دولتی را واژگون

[١] مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی ، ص . ٢٦