جامعه و تاریخ - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٧

شق دوم را انتخاب می‌کند .
از اینجا تفاوت نظریه مارکس با سایر مادیین درباره هویت تاریخ روشن‌ می‌شود . هر متفکر مادی خواه‌ناخواه به حکم اینکه انسان را و تجلیات وجودی‌ انسان را مادی می‌داند ، هویت تاریخ را مادی می‌شمارد ، اما آنچه مارکس‌ می‌گوید بیش از این است . مارکس می‌خواهد بگوید هویت تاریخ ، اقتصادی‌ است و در اقتصاد نظر به اینکه روابط تولیدی اقتصادی ، یعنی روابط مالکیت انسان و محصول کار را امری قهری و ضروری و به صورت انعکاسی از مرحله رشد " ابزار تولید " یعنی کار تجسم یافته تلقی می‌کند ، در حقیقت‌ می‌خواهد بگوید هویت تاریخ ، ابزاری است . پس تنها اینکه بگوییم هویت‌ تاریخ مادی است و حتی اگر بگوییم هویت تاریخ اقتصادی است ، کاملا بیانگر نظریه مارکس نیست . باید توجه داشته باشیم که روح و هویت تاریخ‌ از نظر مارکس " ابزاری " است . این است که ما در برخی نوشته‌های خود [١] ماتریالیسم تاریخی مارکس را " نظریه ابزاری " اصطلاح کرده‌ایم در مقابل نظریه خودمان که " نظریه انسانی " تاریخ است و برای تاریخ‌ ماهیت انسانی قائل شده‌ایم .
حقیقت این است که مارکس آنچنان غرق در " فلسفه کار " است و آنچنان برداشتی از کار اجتماعی دارد که دقیقا باید طبق این فلسفه چنان‌ اندیشید که انسانها آنها نیستند که در کوچه‌ها و خیابانها راه می‌روند و می‌اندیشند و تصمیم می‌گیرند ، انسانهای واقعی آن ابزارها و ماشینها هستند که کارخانه‌ها را فی‌المثل می چرخانند .